14 Aralık 2011 Çarşamba

İstanbul Gezileri 1"Tepebaşı ve Büyük Londra Oteli"

Beyoğlu Belediyesi sokak ismini doğru yazmaktan bile aciz. Sokağın  ismi "Topçekenler" ama belediyeye göre "Topçekerler". Değiştirme ihtiyacı da duyulmamış. 

Nane Sokak sonundan Topçekenler Sokağına bakış.Abanoz sokağı bir altta kalıyor. 
İstanbul'da, Galata, Beyoğlu ve civarından başlayarak bir dizi geziler yapacağız. Neden burası? Türkiye'nin dünya kapitalizminin  neo-liberal parasalcı düzenine entegrasyonunun fütursuzca tamamlandığı şu son on yıllarda, bu mahallin öncelenmemiş ölçüde rant alanı haline gelmesiyle,  ekonomik araçlarla vandalizm süreci içerisine sokulmuş olduğu vak'adır. Elbette zamanlar, devirler değiştikçe mekanlar da değişim geçirirler. Geçirmeliler.

Ancak bu değişimlerin toplumun ortak belleğini oluşturan  kültürel varlıkların korunmasıyla, mekanın tarihsel sosyal, ekonomik işlevsel özellikleri dikkate alınarak yürütülmesi gerekir.  Kentsel değişim ya da dönüşüm, "talan" değildir. Kentin tarihsel olarak oluşmuş sosyal yapısının darmadağın edilmesi değildir. Tarihsel olarak neredeyse işlevsel bir süreklilik gösteren mekanların bu eğilimini akamete uğratarak  onları köklerinden kopartıp tarihsizleştirmek değildir. Neo-liberal kent anlayışı, aynı neo-liberal ekonomi gibi rantçı bir anlayışa dayanır. İnsan, toplum, üretime dayanan reel ekonomi  ve dolayısıyla tarih gibi bir kaygusu yoktur.  Son "Demirören AVM faciası" işlerin hangi akılla yürütüldüğüne iyi bir örnektir. Tam anlamıyla bir içeriği boşaltma faaliyetidir. İçeriği formdan koparma girişimidir. Muhtemelen bu "akıl"ın benzer icraatlerine Beyoğlu ve Galata'da tanık olmaya devam edeceğiz. İşte gündemdeki Serkl Doryan kompleksi, Tokatlıyan, Hacıpulos Pasajı ve diğerleri... Neo-liberal kapitalizmin "şehircilik" anlayışı iş başındadır. Yapılması gereken, sosyal boyutuyla tek tek binalar, mekanlar için direniş örgütlemekle yetinmeyip, mücadeleyi saldırıya geçmiş olan kapitalizmin bu yeni evresini odaklayacak şekilde genişletmektir.  Rantçı ve talancı anlayışı teşhir etmektir.

Tarlabaşı'nı,  Haliç'i, Beyoğlu'nu ve şimdilerde Sultanahmet'i  kurtarmak adına yapılan "temizlik"lerin kenti kimliğinden, geçmişinden koparmak, sosyal dokusunu dağıtmak gibi sonuçları olmuştur. Bugün sık sık civarından geçtiğim Haliçe bakarken yabancılaşma hissine kapılıyorum. Tarlabaşı, Haliç, Beyoğlu  operasyonları bir trafik, sıkışıklık, kirlilik sorunları mecmuası içinde meşrulaştırılmak istendi. Bunda başarılı da olundu. Oysa kentin fiziksel topografyasını, sosyal topografyasından ayrı düşünmek gaflettir. Kentin trafik, kirlilik gibi sorunları kentsel mekanların dümdüz edilmesiyle çözülemez. Böyle çözüm olmaz! Mekanlar tarihsel faaliyetlerindeki ve  buna bağlı olarak oluşmuş sosyal yapılardaki süreklilikleriyle kimlik haline gelirler. Ne var ki kapitalizmin her yeni evresi, kentlere yeni bir fonksiyonel, sosyal-ekonomik müdahale anlamına da geliyor. Öyleyse, kapitalizm koşullarında kentin fiziksel ve sosyal boyutlarıyla özgün kimliğini korumak mümkün olmuyor. Bugün en iyi korunmuş kentler arasında hemen akla gelen Doğu Avrupa kentleri, bu başarılarını sosyalist geçmişlerine borçlular. Ne demek istediğimi somut olarak gözlemlemeniz için  bugünlerde Sultanahmet civarında dolaşmasını salık veririm. Kimsenin insanları mekanlara yabancılaştırmaya hakkı yok. Mekana yabancılaşma kendi kimliğine de yabancılaşma demektir.Neyse.


Geziye başlamadan önce bu şehre tutkun şair Nedim'in dizelerini hatırlayalım: Bu şehri Stanbul ki mislü bâhâdır (zarafet misalidir)/Bir rengine yekpare Acem mülkü fedadır/Bir gevheri(cevher) yekpare iki bahr(deniz) arasında/Hurşidi cihantâb(dünyaya ışık saçan güneş) ile tartılsa sezadır(yaraşır).

İlk olarak şu an içinde bulunduğum Tepebaşı'ndaki Büyük Londra Otel'inden başlayalım.Yalnız bundan önce, bazı saptamalar yapmama izin veriniz. İstanbul'da ilk otellerin yoğun olarak yer aldıkları bir yer, İstiklal Caddesi ve Tepebaşı   arasında kalan eski Le Petit Champs Mezarlığı'na izafeten Petit Champs diye anılan, bugünkü Meşrutiyet Caddesi (bu caddenin eski adı Tepebaşı Caddesi idi)  civarıdır. Bu mezarlığın bugün Meşrutiyet Caddesi ve Tepebaşı  olarak bildiğimiz yerden aşağıya doğru  Şişhane ve Kasımpaşa'ya inen yamaçları kapladığını biliyoruz. Tepebaşı'nda bugün bile çok sayıda otel vardır. Osmanlı devrinde buranın oteller tarafından tercih edilmiş olmasının nedeni, Haliç'in Bizans'tan Osmanlı'ya devreden anlamıyla izah edilebilir.

Osmanlı devrinde de, İstanbul'un esas  silueti   Galata'dan görünen Haliç'in güneyinde yer alan yedi tepeli şehir idi. Yerleşimin en yoğun, dinamizmin Galata'yla birlikte en yoğun olduğu yer de burasıydı. Hem Bizans'ın kiliseleri, hem Osmanlı'nın selatin camileri  Haliç'e ve Galata'ya bakan bu tepeler üzerinde inşa edilmişti. Belki biraz da Lodos yüzünden, Marmara kıyılarına pek rağbet edilmemişti (Marmara'ya rağbet, özellikle yazlıkçı rağbeti, dikkat çekici ölçüde, 1950'lerde Demokrat Parti devrindeki modernleşmeyle başlar dersem, yanlış bir şey söylemiş olmam.Atatürk'ün Florya'yı yazlık köşk olarak seçmiş olması bile o tarafı cazip kılmaya yetmemişti). Tekrar Osmanlı'ya dönersek, Marmara tarafındaki tek önemli cami Sultanahmet'tir. Haliç'in Galata'ya bakan yamaçları hem Bizans ve hem de Osmanlı devirlerinde, şehrin başka yerelerine göre,  çok daha fazla rağbet görmüştür. Bu yüzden olsa gerek, Tepebaşı civarında yoğunlaşan ilk oteller için Haliç manzarası; İstanbul imajına daha uygun bir konum teşkil ediyordu. Mesela, Büyük Londra Oteli de, otelin bu konumunu vurgularcasına, uzunca bir süre "belle vue" ("güzel manzara") adını hem tabelasında hem de tanıtıcı broşürlerinde kullanmıştır.

Bu mahalde sadece ünlü lüks oteller bulunmuyordu. Mezarlık çevresinde, sekenesi ağırlıklı olarak Rum olan Tarlabaşı'nda (örnekse, 2.Meşrutiyet'ten sonra G Sarayı Yeni Çarşı caddesindeki genelevlerin buraya taşınmasıyla, genelevlere  dönüşen Abanoz sokağı pansiyonları) orta ve düşük gelir grubundan insanlara hitap eden oteller ve pansiyonlar da vardı. Bu Abanoz sokağı (sonradan -yanlış hatırlamıyorsam 1980'lerde- adı Halas Sokak olarak değiştirildi. Ama hâlâ civarın ve İstanbul'un eskileri "Abanoz" demeye devam ediyorlar)  civarındaki Kilit sokak,Topçekenler, Süslü Saksı, Büyük Bayram ve Küçükyazıcı sokakları, Topraklüle(eski meşhur Lale sokak), Nane ve Daracık adlı sokaklar bugün de (tamamen olmasa da)  yer yer (özellikle Büyük Bayram Sokağı'nın Tünel tarafındaki başı) kötü üne sahip evlerin bulundukları sokaklardır. Yakın zamana kadar bu mahal, genel olarak, "Ziba" olarak adlandırılırmış. Ziba, Farisi de "süs" ya da "süslü" demek. Sermet Muhtar Arus'un hatıralarından, evlerin kalitelerine de işaret eder şekilde, alt taraf ve üst taraf olarak,  "büyük Ziba", "küçük Ziba" olarak iki bölümlü olduğunu öğreniyoruz.Dalan zamanındaki yıkımlarda, yanlış hatırlamıyorsam, Abanoz sokak sınır olmuş,alt kısımdaki eski cumbalı çoğu harap ama içinde yaşayanların olduğu apartımanları içeren sokaklar yıkılmıştı.

Hürriyet'ten sonra bu evler buraya taşındıklarında şamata ve ev alemleri sokaklara taşıyormuş.  Erken Cumhuriyet devrinde(1930'ların ilk yarısında) bu mahaldeki evler bir süre yasaklanmış, kaldırılmış, ancak bunun mahsurları sonradan görülmüş olmalı ki, "evler"in tekrar burada göz önünde ve kontrol altında toplanmasına karar verilmiş. Hürriyet'ten önce, yukarıda da değindiğim gibi, burası sosyal olarak emekçi Rum ailelerinin yerleşim yeriydi. Yanı sıra, Beyoğlu kafe şantanlarında, lokantalarında, otellerinde, barlarında, varyete ve sirklerinde  çalışan Osmanlı uyruğu ya da yabancı personelin pansiyoner olarak kaldıkları binaları içeriyordu.


Toprak Lüle sokak (eski adı Lale sokak) Fuhş-u Atik'in en faal olduğu sokaklardan biriydi. Sokağın yarısı  Dalan vandalizminin kurbanı oldu. Üstten bitiştiği sokak Büyük Bayram Sokağı (şimdi fuhşun en faal olduğu sokak).Alttan birleştiği sokak Abanoz ya da Halas sokak. 

Abanoz sokağı ya da yeni adıyla Halas Sokak  Taksim tarafından bakış 

Eski Abanoz yeni Halas sokağın Taksim tarafındaki başı. Sokakta halen çok sayıda kundura levazımatçısı var.

Bir zamanlar önündeki manzara dolayısıyla "belle vue" adını almış olan Büyük Londra Oteli'nin önündeki şimdiki manzara: çirkin TRT binası.

Yakın zamanlara kadar Tepebaşı Parkı olan( bu  park İstanbul'daki ilk belediye parkıydı), altta daha solunda unutulmaz Deneme Sahnesi'nin  bulunduğu yer şimdi otopark.

B.Londra Oteli'nin biraz ilerisinde Tünel istikametinden gelirken solda bulunan bir başka  Lövanten Apartımanı. "Cordova Frers (Kardeşler)" adını taşıyor. Yapılış tarihi 1922. Demek ki, savaş sonrası bile lövantenler İstanbul'dan umutlarını kesmemişler. Gerçi henüz Cumhuriyet yok. 
1960'ların ilk yarısında, diğer sokaklardaki genelevler kapatılıp, sadece Abanoz Sokağı'nda toplanmaları sağlanmış. Sokağın her iki başına da kimlik kontrolü için demir kapılar konmuş. Cumhuriyet Gazetesi'nin 1963 tarihi bir nüshasında, Abanoz sokağındaki bu evlerin kapatılmasıyla ilgili tartışmalar sürerken yayınlanan bir dosya-haberde, bu sokağı ayda ortalama 100 bine yakın erkeğin ziyaret ettiği ve bu evlerde 300 civarında "sermaye" tabir edilen kadının çalışmakta olduğu tespit edilmiş. O zaman İstanbul'un nüfusu herhalde bir-iki milyon civarındaydı. Buna göre, ziyaretçi rakamını abartılı bulduğumu belirtmek isterim. Bir süre sonra Galata dışındaki bütün genelevlerin kapatılması karara bağlanarak, Abanoz sokağındaki fuhuş faaliyetine son verilmiş. Hatta yine aynı ansiklopedinin verdiği bilgiye göre, kapatılma öncesi son gece bu evler müşteri almamışlar. Matem havasıyla bütün sermayeler sabaha kadar zil zurna sarhoş oluncaya dek içmişler. Ancak yine de 1970'lerin ortalarına kadar tek tük kaçak çalışan evler varlıklarını sürdürmüşler. Bunların en ilginci,  Kadillak Nermin adlı bir mamanın Ayva Sokağı'nda çalıştırdığı, "Kadın Satış İstasyonu" adlı "müessese" imiş.

1980'lerde, Abanoz (yeni adıyla Halas sokak)  ve civarı tekrar salaş ve bir kısmı metruk konutların ve kundura malzemesi satıcılarının bulunduğu bir yerdi.   90'lı yıllarda Rusya üzerinden gelen fuhşun civar otellerinde yoğunlaşması sonrasında, "Ziba" da eski ikbal günlerine yeniden kavuşmaya başladı. Bu yazı için geçenlerde oralarda dolaşırken yer yer eskiyi aratmayacak manzaralara tanık oldum.  Muhtemelen hafta sonları ve özellikle  hava karardıktan sonra bu sokaklar daha da şenleniyor. Bu sokaklarda kışın bile yarı çıplak oldukları halde eski binaların pencerelerinden sarkan ya da sokak kafelerinde müşteri bekleyen genel kadınlara ve bol miktarda  travestilere rastlarsınız.


Görüyorsunuz, laf lafı açıyor. Şunu da dikkat çekici bir not olarak ilave etmek istiyorum. Hürriyet'ten sonra (1908'den sonra), bir çok genelevin yerinin değiştirilmiş olduğu anlaşılıyor. Doğma büyüme Üsküdarlı olan Enderunlu Vasıf Hoca (Vasıf Hiç) merhum, İstanbul Ansiklopedisi'nde, Üsküdar'da Bülbülderesi'nde Selanikliler Mezarlığı yakınında bulunan genelevlerin Söğütlüçeşme civarındaki, (sonradan) muhtemelen adı değiştirilmiş ya da kaybolmuş Paris Mahallesi'ne nakledilmiş olduğunu söyler. Bu bilgiyi bir başka Üsküdarlı, devrin meşhur külhanbeyi balıkçı Hüseyin de, aynı kaynakta,  doğruluyor. Üsküdar umumhanelerinin 1890'larda (2.Abdülhamid devri) Bülbülderesi'nde bulunduğunu 1908'den sonra oradan taşınmış olduğunu teyit ediyor. Hatta ev ev, mamalarından sermayelerine kadar detay veriyor.

Dikkat edilecek olursa, bu evlerin legal olarak faaliyet gösterdikleri, hatta kapatılmayıp, taşındıkları, yerlerinin değiştirildiği anlaşılıyor. Bu yer değiştirmenin nedenleri de tahmin edilebiliyor. Mesela, Yeni Çarşı'daki, herhalde GS Lisesi'ne yakın olduğu için; Bülbülderesi'ndeki, mezarlık ve onunla bağlantılı etrafındaki yatır türbelerine yakınlıkları dolayısıyla taşınmış olmalıdır. Tabii İttihatçılar arasında GS Lisesi (Mektebi Sultani) mezunları, hocaları var. Yakınları Bülbülderesi'nde metfun olabilecek Selanikliller var.

Bir de, herhalde dikkatinizden kaçmamıştır, özellikle kapitalizmin daha da vahşileştiği parasalcı devrelerinde, baskı rejimleri ortaya çıkıyor. Bugün olduğu gibi. Ve yine bu dönemlerde dincileşmeyle birlikte (ele ele demek daha doğru) genel bir ahlak düşkünlüğü -ve tabii fuhşun da- artışına tanık olunur. Bugünkü gibi. Osmanlı devletinde, Abdülhamid istibdatı devrinde de fuhşun -İstanbul'un bir çok semtinde- meşru (genelevler) ve gayri meşru (randevu evleri) faaliyet olarak gelişme kaydettiğini görüyoruz. Tabii kapitülasyonlar, Osmanlı hükümetinin bu alanda, özellikle sıhhi bir takım düzenlemeler yapmasını engelliyordu.Gerçi belediye (6.Daire) bünyesinde bir Nisa (kadın) Hastanesi 1884'te açılmıştı. Ancak bunun işleyişi düzenli olamamıştır. 1914'te kapitülasyonların kaldırılmasına kadar bu alanda etkili adımlar atılamamıştır.Tarih Vakfı'nın Dünden Bugüne Istanbul Ansiklopedisi'nde telaffuz edilen bir rakama göre, 1860 yılında, adli ve tıbbi denetimden uzak olarak çalışan "hayat kadını" sayısı 2000'den az değilidir.

Özellikle 1850'lerde Kırım Savaşı izleyen yıllarda, Fransa ve İngiltere'yle yapılan ekonomik, siyasal antlaşmalar sonrasında İstanbul'a Avrupa'dan bir seyahat furyasının başlamış olduğu biliniyor. Bir başka tespit daha yapabiliriz. Yunan bağımsızlık savaşı sırasında, Batı'daki Türk imajı "barbar"a tekabül ediyordu. Romantizm devri, büyük toplumsal-ekonomik değişim devrinin eşiğinde, yani sanayi devriminin etkilerinin hayatın her alanında duyulmaya başlandığı, büyük toplumsal-kültürel bunalımların yaşanmakta olduğu bir zamanda, batılı aydın tekrar klasik kaynaklarına dönmüş, bu arada,  eski Yunanla özdeşleştirilen Osmanlı vilayeti Yunanistan'ın barbar işgalinden kurtarılması, onlar tarafından uğruna can verilecek bir tür nostaljik ideal olarak görülmüştü. Tabii "tatsız" gerçeklikten bir tür kaçış yoluydu. Bu akıl ne zaman kökensel referanslarını yeniden keşfetmeye yönelse, eş zamanlı  olarak, kendi karşıtını da yeniden keşfetme ya da kurgulama çabası içinde oluyor. Bilindiği gibi, Yunan bağımsızlık savaşına bu duygularla katılan gönüllü batılılar vardı. Mesela o savaşa katılmak için gelmiş olduğu Yunanistan'da, savaşa katılamadan   hastalanarak hayatını kaybeden İngiliz şair Lord Byron.

Hay allah, laf lafı açmaya devam ediyor. Esasen Yunan bağımsızlığını da doğrudan Yunan'ın bir başarısı olarak görmemek gerekir. Bir kere, Britanya ve Fransa, balkanlardaki ulusal uyanışa karşıydılar. Ancak çoğu Balkan halkıyla etnik ve dinsel bir yakınlığı olan Rusya'nın devreye girerek, özgürleştirici bir inisiyatif almasından çekiniyorlardı. Yunan bağımsızlık savaşına bu iki devletin desteği gönülsüz ama zorunlu bir destek olmuştur. Eğer bu destek olmasaydı, Yunaniler Osmanlı'yı alt edemezlerdi. Biliyorsunuz, benzer bir durum 1.Dünya Savaşı sonrasında da cereyan etmiş, o zaman emperyalist olarak tanımlanan bu devletler tarafından Anadolu'ya itilen Yunanistan, bu devletlerin arkasından çekilmesiyle yüz geri etmek zorunda kalmıştır. Yunanistan dün olduğu gibi, bugün de kendi başına bir şey yapma, kendi göbeğini kesme kapasite ve cesaretinden yoksundur. 2.Dünya Savaşı sonra Türkiye de aynı duruma düşmüştür.

Avrupa'da Yunan bağımsızlık savaşı sırasında görülene benzer bir "özgürlükçü" kampanya, biraz daha sonra, Rus despotizmine karşı başkaldıran Polonya bağımsızlık hareketi sırasında da oluşmuş, ancak Rus ordularının Polonya'ya müdahalesiyle bu bağımsızlık hareketi başarısız olmuştu. Hürriyet adına  Yunanistan'ın bağımsızlığını destekleyen Rusya, Polonya'nın hürriyet adına ayaklanmasını, 1831'de, şiddetle bastırmıştı. Bu müdahaleden sonra Osmanlı'yı da yakından ilgilendiren en önemli gelişme, bir çok Polonyalı devrimcinin ülkelerinden kaçarak, Osmanlı'nın da aralarında bulunduğu bir çok ülkeye iltica etmeleri ve oralarda önemli roller oynamaları olmuştur.  Daha sonra İtalyan birlikçileri Carbonariler (=Kömürcüler) de benzer bir akıbete uğrayacaklar, İtalyan asıllı levantenler dolayısıyla Osmanlı'da da bu sığınmaların etkileri görülecekti. Aslında 1830'lar 40'lar Avrupa'da gericiliğin hakim olduğu kadar devrimci, komplocu hareketlerin de yaygınlaştığı bir periyottu. Çoğu masonik yapıda siyasal örgütlenmeler pıtrak gibi Avrupa'da bitmeye başlamıştı. Bu gelişmeler Osmanlı'ya Genç Osmanlılar dolayısıyla yansıyacaktı. Otuzlu yıllardan itibaren Avrupa'nın bir çok ülkesinde, hemen hepsi kendi ülkeleri dışındaki yurtsever gençler tarafından kurulmuş "genç" İtalya, "genç" İsviçreliler, "genç" Fransa, "genç" Polonya gibi örgütler görürüz.

1823'ten 1853'e kadar aradan geçen 30 yıl içinde, Kırım Savaşı'ndaki "müttefik", "medeni" Türk imajı,önceki barbar Türk imajına galebe çalmıştır. Esasen Batı aydını arasındaki  hakim değerlendirme ölçütü bugün de pek değişmemiştir. Kırım Savaşı'nda Avrupa'yı tehdit eden "gerici, barbar" güç Ruslar olmuştu. Madem ki, Türkler Batılı devletlerinin yanında bu tehditi önlemek için en ön safta savaşıyorlardı, onlara artık barbar denemezdi. Bu kendisini merkez alan etno-santirist anlayışın bugün değişmiş olduğunu söyleyebilecek durumda mıyız? "Ya benden, yani 'medeniyet'ten (artık bir ideolojik endüstri haline getirilmiş "insan hakları", "özgürlük", "demokrasi" vb) yanasınız, ya da  'barbarlar'dan. " Bugün de Türkiye emperyalist devletler adına artık neredeyse egemenlik haklarından da vazgeçmiş bir ülke konumunda. Adeta sustalı maymun haline getirilmiş. Yat diyorlar yatıyor. Kalk diyorlar kalkıyor. Bu yüzden "İkinci Cumhuriyet"in yurttaşlarına reva gördüğü  anti-demokratik uygulamalar, faşizan yöntemler bu "medeni" emperyalist devletler ve onların satın alınmış,  "liberal" aydın payesi verilmiş sözcüleri tarafından görmezden gelinmek şöyle dursun, tam tersi oluyormuş gibi  sunuluyor. Pes !

Ama şunu da söylemeden geçmeyelim. Kırım Savaşı öncesi, popüler Batı aklında hakim olan "doğu" imajı, hemen hemen tamamen kurgusaldı. Kollektif hafızada yüzyıllardan beri aktarılmış, gerçekle bağdaşmayan, ya da gerçeği sadece görmek istediği gibi çarpıtan  anlatılarla yapılmış imaj fragmanlarından ibaretti. Kırım Savaşı ve sonrasındaki gelişmeler bu "doğu" imajının  daha gerçekçi referanslarla ve  nispeten bütünsel olarak tadil edilmesi gibi bir sonuç doğurmuştu.

Neyse. O zaman şehri ziyaret eden bu turist ve seyyahlar arasında bir çok ünlü figür de vardır. Bunların çoğu olasılıkla bu Tepabaşı civarı otellerinde ve pansiyonlarında  konaklamış olmalıdırlar. Turne yapan bir çok büyük ve küçük sahne grupları, şantör ve şantözler, sirkler, revüler bu civarda konaklamış olmalıdırlar. Ünlü Fransız ozan Th.Gautier'nin, ünlü olduğu söylenemeyecek şarkıcı maşukasının (aynı zamanda baldızı oluyordu) arkasından İstanbul'a gelişinde, parasal sıkıntılar içindeki  maşukasınınkine nispetle (hoş, bir süre sonra o da aynı sıkıntıyı hissetmeye başlayacaktır) bir kaç gömlek daha klas bir otelde kalmış olduğu tahmin edilebilir. Bu otel o zaman Beyoğlu ve Tepebaşı arasındaki Derviş sokağının Tepebaşı tarafındaki ucundadır. Bu sokak, Tünel'den Taksim istikametine yürürken solda Gönül (eski adı Timoni) sokağından sonra gelen sokaktır. Yeni adı, Orhan Adli Apaydın olan sokaktır. Aslında, Derviş sokağıyken, adı Piremeci sokağı olarak değiştiriliyor. Seksenli yıllara kadar bu adı taşıyordu. Sonra bir kez daha değiştrildi. Böyle eski sokak adlarının değiştirilmesini doğru bulmadığımı söylemek isterim. Piremeci (doğrusu "peremeci" olacak) Rumca bir sözcük. İstanbul'a özgü gondola benzer çift kürekli sandala "pereme" deniyor. Bu sandalı kullanan da "peremeci" oluyor. Belki inşa eden için de kullanılan bir sıfattır. Ne de olsa, sokak Tersane'ye çok uzak bir yerde değil. Neyse. Bu iki sokağı (Sermet Muhtar bu sokaklara, üzerlerindeki  otel ve pansiyonların yoğunluğu dolayısıyla hovardaların pek rağbet ettiklerini söyler) hemen arkalarından  yatay olarak kesen sokağın adı halen Mezarlık sokağıdır. İki sokağa olan cephe ve geçişleriyle, Suriye Pasajı bu iki sokağı birbirne bağlar.

Nitekim, Th.Gautier de İstanbul'u anlattığı kitabında, Le Petit Champ- des -Morts yakınlarında, biraz İtalyanca bilen İzmirli bir bayanın, biraz Fransızca bilen (genç kız) yeğeniyle birlikte işlettiği bir otelde kaldığını, oda hizmetini gören kızın Yunani olduğunu belirtir. Otel odasının oryantal bir havasının olmadığını ilave eder. Otelin İstanbul'da pek sık rastlanmayan  taştan bir yapı olduğunu belirtir. Th. Gautier, o zaman ki İstanbul'da dört dilin konuşulduğunu (Türkçe,Rumca, İtalyanca ve Fransızca) ve bu haliyle, Babil Kulesi'ni hatırlattığını söyler. Ancak başka anıları okuduğumuzda bu civarda en geçerli olan lisanın,  Peraca denilen ve bu dört dilin sözcüklerini ihtiva eden bir dil olduğunu anlıyoruz. Gautier, İstanbul'da sokak duvarlarında sokak isimlerini, hane kapılarında kapı numaralarını gösteren sayıların bulunmadığını ve bu yüzden adres bulmakta çok zorlanıldığını söyler. Gautier, 1852 yılının Haziran ayında, Kırım Savaşı'ndan (1853-6)biraz önce İstanbul'a gelmiş ve 70 gün kalmıştır.Hem parasız kaldığından, hem yapacak bir iş ve görülecek başkaca bir şey kalmamış olduğu için ayrılmaya karar verir. Şehirde henüz modernleşme girişimleri ve modern belediyecilik başlamamıştır.

İstanbul Ansiklopedisi'nde 1897 yılında işlenmiş bir cinayet vesilesiyle, bu Derviş Sokağı'nda bulunan İtalyan asıllı (lövanten) Mme Klodya Kavalli adında bir kadının işlettiği eski iki katlı 8 odalı bir konaktan pansiyona dönüştürülmüş bir tesisten ("İtalyanın Pansiyonu") söz edilir. Reşat Ekrem merhum, bu pansiyonun müşterilerinin genel olarak Avrupalı bekar erkekler olduğunu belirtir ve Klodya hanımın onların sabaha kadar odalarında tek başlarına canları sıkılmasın diye yanlarında getirdikleri "can şenlikleri"ne ses çıkarmadığını ilave eder. Bu tür malumatı, en doğru şekilde, ancak merhum üstadımızdan alabileceğimizi hatırlatmak isterim. Klodya hanım, Kırım Savaşı sırasında duvarcı ustası olan kendisi gibi İtalyan kocasıyla birlikte şehrimize göç ederler.  Ansiklopedideki hikayeye göre,eşinin ölümünden sonra  altmış yaşlarındaki dul madam jigolo- uşak görevi ifa eden (Arnavut asıllı) bir çalışanı tarafından öldürülür.  Gautier bu pansiyonda kalmış olamaz. Bununla beraber, bu sokakta pek çok konaklama işletmesi olduğu anlaşılıyor(mesela ünlü Viyana Oteli). Bu da aynı sokağın Tepebaşı tarafında ve sonundaymış. Kim bilir belki sokağın karşı köşesindeydi. Bu olay onun zamanında olmuş olsaydı, bir yazar olarak epey bir malzemesi olurdu.

Son olarak, büyük otellerin Boğaziçi'ni keşfetmeleri Cumhuriyetle birlikte başlamış olduğunu belirtelim. Şimdi bugünkü konumuza başlayabiliriz.

Büyük Londra Oteli 1892 tarihindeAdamopulos ve Aperghi adlı iki Rum ortak tarafından, civardaki daha bir çok binaya imazasını atmış olan, İtalyan mimar Semprini'ye yaptırtıldı. Semprini çok önemli bir Beyoğlu ve Galata mimarı. İstanbul'a 30 yaşında, 1871 yılında, yani büyük Beyoğlu yangınından sonra İtalya'dan geliyor. Bir müteahhitlik şirketi kuruyor. Bir çok binaya yardımcı mimar olarak katkıda bulunuyor. Bunlar arasında, San Antonio basiliki, Alman Lisesi, Teutonia binası, Alman Hastanesi, Terziler Sinagogu gibi binalar var.  Onun mimar olarak en çok bilinen eserleri İstiklal'deki Santa Maria Draperis Kilisesi, Horoz sokağı üzerindeki Avusturya St.Georg Hastanesi'dir. Semprini 1912 yılında İstanbul'dan ayrılarak ülkesine dönmüş, üç beş yıl sonra da vefat etmiştir.

Büyük Londra Oteli binası otel olarak inşa edilmemiştir.  Önceleri konut olarak kullanıldı. Kısa bir süre sonra da otele dönüştürüldü. Neden? Orient Express'in seferleri başladıktan sonra otellere ihtiyaç duyuldu. O zamanın en zengin turistleri de tabii en zengin ülkenin yurttaşları olan İngilizler. Bu yüzden olsa gerek, dünyanın başka yerlerinde de görülmüş olduğu gibi, yeni otele isim aranırken, "Londra" ismi tercih edilmişti. Otelin hemen karşısı, bizlerin de iyi hatırlayacağı gibi parktı. Şimdi yerinde kısmen TRT stüdyoları var.Bu TRT stüdyolarının Balık Pazarı tarafına bakan kısmında, sonradan bir kaç ünlü otel daha inşa edilmişti.Yine, Pera Palas Oteli ve oradan yukarıya doğru yürürken B.Londra Oteli'ne varmadan sağda kalan ve yakın zamana kadar faal olan 1896 yılında yapılmış Bristol Oteli (şimdiki Pera Müzesi) ve tabii eski Beyoğlu Adliyesi'nin bulunduğu köşede bulunan Hotel Royal d'Anglaterre  civarın otellerine örnektir. Bu sonuncu otel, buradaki en eski modern otellerdendir. İngiliz Elçiliğine ait bina, Logotheti kardeşler tarafından 1876'da satın alınarak, önce Nouvel Hotel, sonra (İngiliz Elçiliğine izafeten) Royal Hotel ve sonra da Royal d'Anglaterre adı altında çalışıyor. 1930'ların başında yeni sahipleri Medoviç ailesi, bir kez daha isim değişikliği yaparak, Cumhuriyet'in anlayışına uygun olarak, Alp Oteli haline getiriyorlar. Onlar binayı sattıktan sonra alan kişi binayı yıktırıp, otopark yapıyor. Sonradan yakın zamana kadar burada hizmet veren  adliye binası bu arsaya inşa ediliyor.Şimdilerde de tekrar otel inşa ediliyor.

Büyük Londra Oteli'nin girişini arkamıza aldığımızda, hemen sağında,  İstiklal Caddesine kadar uzanan sokağa  adını veren Ceneviz asıllı lövanten bir aile olan Glavanilerin ahşap köşkü vardı. Glavaniler Istanbul'un, o zamanlar,  en zengin ailelerinden biriydi. Beyoğlu, Tepebaşı ve Galata civarlarında çok sayıda gayri menkulleri vardı. Mesela, şimdiki Merkez Bankası binasının yerinde bile onlara ait Glavani Hanı vardı. Bugün Beyoğlu'nda Postacılar sokağından inerken tam karşımıza gelen apartıman üzerinde hâlâ Glavani Apartımanı ibaresi görülebilir. 


Tepebaşı bahçesi bugünkü Pera Palas'ın duvarına kadar iniyordu. Onun duvarına bitişik  olan kısımda Balkan Harbi'nden biraz önce 1911'de ünlü "Garden Bar" bir Bulgar yahudisi olan Natanson tarafından açılıyor (bara bitişik olarak görülen bina Pera Palas Oteli). Bir ara yanıyor. Sonra tekrar yapılıyor. Buradaki bar geceyarısından sonra dans salonuna dönüşüyor. Fikret Adil'e göre her akşam 22'de varyete başlar, geceyarısına kadar sürermiş(bkz. Fikret Adil: Garden Bar Geceleri, İletişim Yayınları). Tabii savaş sonrası beyaz Rusların Beyoğlu hayatına "müdahil" olmalarıyla burası da bale ve revü gösterilerinin yapıldığı bir mekan haline geliyor. Çünkü gelen Ruslar arasında önemli balerinalar, müzisyenler var. Avrupa'da bulunan en kaliteli mekanlardan birisi olarak görülüyor. "Ortadoğu ve Balkanlar'da da tek" Bu mekan 1935'e kadar varlığını sürdürüyor.  Bugün Pera Palas Oteli yeni onarımdan sonra eski  Garden Bar'ın bulunduğu yere masa sandalyeler koyarak bir tür garden cafe haline getirdi. 


Sağdaki binayı tanıyorsunuz. Pera Palas Oteli. Tepebaşı'na bakan yan yüzü. tentelerin olduğu  alandan yeşil alanın başına kadar olan yerde ünlü Garden Bar vardı. 1935'de kapandı. Şu sohbet eden iki şahsın biraz yukarısından itibaren de yanan Şehir Tiyatrosu ve sonra kapatılıp otopark yapılan Deneme Sahnesi vardı. 





20yy başları Tepebaşı Meşrutiyet Caddesi. Sağdaki ilk bina Andria Pasajı veya Dandria Pasajı(bugün Sağlık Bakanlığı binası). Altında Cafe d'Egypt. Onun yanında, en sağdaki beyaz bina Continental Oteli. Continental Oteli 19yy'ın son yıllarında "Hotel Français" adı altında faaliyete geçiyor. 1913'de lövanten Agostini ailesine geçiyor ve adı Continental Oteli oluyor. Bina ellili yıllarda Yapı ve Kredi Bankası mülkü oluyor. Sonra o eski bina yıkılıp yerine yeni bir bina yapılıyor. Şimdi o güzel binanın yerinde Turkcell'in çirkin binası var. 
Glavani ailesi 1200' lü yıllarda Cenova'dan Bizans Konstantinopol'üne göç etmiş. Bilindiği gibi Galata, 1680'li yılların başına kadar özerk sayılabilecek bir Ceneviz kolonisiydi.  Bugün hâlâ civarda yaşamakta olan az sayıdaki lövanten ailenin mensupları bu eski Cenevizlilerin, italyan ya da fransızların torunları. Glavaniler köşkü satıp, Tepebaşı'nın biraz aşağısında, Şişhane yokuşunun, Bankalar ya da Voyvoda Caddesi'yle birleştiği (eski THY binasının bir blok aşağısındaki) ve bir kaç yıl öncesine kadar, Sarkuysan şirketinin binası olan Frej Apartımanını inşa ettirdiler ve oraya taşlındılar. Frej Apartımanı İstanbul'da apartman modasının ilk kez başladığı 1890-1910 yılları arasında, olasılıkla 1905-6 yıllarında inşa edildi.

 Bugünkü Büyük Londra Oteli'nin Glavanilerin köşkünün bulunduğu Meşrutiyet Caddesi ve Glavani sokağının ( bu sokak daha sonra müslüman nufüs "Glavani" kelimesini Kallavi olarak telafuz ettiği için Kallavi Sokak adını almıştır. ) kesiştiği sol köşede bulunduğunu söyledim. Otelde o zaman Türkiye'yi ziyaret eden bir çok ünlü sima kalmış olmalıdır. Ancak bununla ilgili kayıtlar ya da belgeler olmadığı için bunların isim listesine sahip değiliz. Sadece 1922'de savaş muhabiri olarak İstanbula gelen Ernest Hemingway'in bu otelde kalmış olduğunu kendi anılarından biliyoruz.

Zaten her iki savaş sırasında da İstanbul otellerinin ful dolu olduğunu biliyoruz. Özellikle 2. Savaş sırasında,  Nazi Almanyası' nın işgaline maruz kalan komşu ülkelerdeki -başta elçiler olmak üzere yabancı uyrukluların Istanbul'u mesken tuttukları malumdur. Zira kendi ülkelerine geri dönmek için seyahatleri hayli riskli olabilecekti. Tabii bu arada İstanbul ciddi  casusluk faaliyetllerine de sahne oluyordu. Hatta zaman zaman basındaki sansür dolayısıyla, gazetelerde yer almayan patlamalar oluyor. Ciddi ölüm vakaları meydana geliyordu (örnekse Bulgaristan'ın Britanya büyük elçisi ailesiyle ve elçilik personeliyle birlikte, trenle vardıkları İstanbul'da,  Pera Palas Oteli'ne indiklerinde, bavullarının taşınması esnasında, Alman casuslar tarafından bavullara yerleştirilmiş olduğu iddia edilen zaman ayarlı bombaların ard arda patlamasıyla, çoğunluğu polis ve otel personeli olan 4-5 kişinin ölmüş ve bir çok kişinin de yaralanmış olduğu kayıtlardadır) .

Otel 1926 yılında,  gayrimüslim nüfusun dramatik şekilde azaldığı yıllarda, başka bir lövanten ailenin, D'Andria ailesinin mülkü oldu. Muhtemelen 50'li yıllarda bu ailenin Yunanistan'a göç etmesiyle (ailenin halen Yunanistan'da otelcilik yaptığı biliniyor) Türklerin eline geçti.

Büyük Londra Oteli karşı kaldırımdan
Üçüncü kat balkonundaki kız heykelleri


Meşrutiyet Caddesi'nde B.Londra Oteli'ne varmadan  Passgae Petits Champs 19 yy 'ın son yıllarında yapılmış. Asıl bilinen adı Fresko Pasajı. Bu binadan önce burada ahşap bir konak varmış(B.Londra Oteli'nin yerinde de Glavanilerin ahşap konakları vardı. Bu civarda apartmanlar yapılmadan önce manzaraya nazır dizi  dizi ahşap konutlar olduğunu tahayyül edebiliriz) . Yahudi iş adamı Fresko inşa ettirmiş. Fresko bir banker. Müşterileri arasında önemli devlet görevlileri var. Hatta dostumuz Said N. Duhani onun Bahriye Nazırı'nın özel bankeri olduğunu söylüyor. (Bkz. Duhani: Eski İnsanlar, Eski Evler, Turing 1982) Devri Abdülhamid'deyiz. Allahın "biat" edenlere, tıpkı bugünlerde olduğu gibi,  cömertçe  "yürü ya kulum" dediği günler.  Sonradan Pinto ailesi satın almış. Üst katlardaki daireler(bina bitişik nizama göre yapılmış olduğu için) geçidin  iki tarafında karşılıklı olarak içeriye bakıyorlar. Kot farkı dolayısıyla buradan Deva Çıkmazı'na merdivenle iniliyordu. 70'li yılların hemen başında burada orta mektebe giderken bu geçidi kullanmış olduğumu hatırlıyorum. Tabii bu binada "korumacılık" anlayışından nasibini almış. Duhani dostumuz bu pasajın içinde  Champs -Elysées Birahanesi'nin bulunduğunu söyler (bu birahaneyi değil ama bir alt sokakta -sanıyorum Merkez Apartımanın giriş katındaydı- 80'li yıllara kadar bulunan içi kırmızı halılarla kaplı Şanselize Gece Kulübü'nü iyi hatırlıyorum). Kapının sağ tarafında La Paix Birahanesi( bu birahanenin olduğu yerde Meşrutiyet'ten sonra Kanuni Esasi Kıraathanesi adını alacak mekan vardı. 12 Eylül yıllarında kapandı. Kapanmadan önce bir iki kez bilardo oynamak için gittiğimi hatırlıyorum. O zamanki  adı farklı olabilir. Adını hatırlamıyorum. Ama o civarda sıra sıra bilardo masalarını içeren tek mekan oydu. Zaten ta baştan bir nevi bilardo salonu olarak açılmış. Yanlış hatırlamıyorsam, Özal devrinde, yerine pavyon gibi bir şey açılmıştı).; sol tarafta ise hâlâ kapısının üzerinde adı görülebilen  birahane "Zithopolion" varmış. Bunlar Batı'daki örneklerinde görüldüğü gibi, kapılarının önlerine de masa ve sandalyelerini koyarlarmış. Aman Belediye duymasın!Tabii bu özgürlük devri paradoksal olarak modernist Hamid istibdadının eseri. Şimdi gelenekçi Tayyib istibdadı devrinde masa ve sandalyeler toplanıyor. Hamid'den daha çok korkuyor. Korktuğu için de hep ( soldan devşirdiği dekadan ve sözde liberal yandaşlarıyla birlikte) saldırıyor. Eğer 19 yy sonları ve 20 yy başlarında bu caddeyi gözünüzde canlandırmak isterseniz, size yardımcı olmak için İtalyan Evi'nin bulunduğu yerden Büyük Londra Oteli'ne kadar, Pera Palas yönünden gelirken caddenin  sağında kaldırımları kaplayan masalarıyla birahane ve kafeler; solda (şimdi otoparkın olduğu yerde) belediye tarafından işletilen Tepebaşı bahçesinin yeşilliğinin bulunduğunu söyleyeyim.  Son olarak, İstiklal ve Meşrutiyet arasındaki pasajlar iki caddeyi birbirlerine geçitlerle bağlamak gibi bir işlev de görmekteydiler. Sonradan bu binaların yeni sahipleri bu geçişlere son verdiler. Oysa belediye buna izin vermemeliydi. Şimdi tek geçiş noktası Hacıpulos'tan önce, Odakule'nin altı. Galata ve Beyoğlu'nun pasajlarının bolluğuyla, bu her iki mahallin şehrin (eski Istanbul'a göre) yeni semtlerine geçişte kullanılan zorunlu geçiş yerleri olması nasıl da örtüşüyor.

Passage Petits Champs TRT binası tarafından




Bir zamanlar otellerin bulunduğu ve Gautier'nin de konakladığı Derviş sokağı(şimdi Orhan Adli Apaydın sokağı)


eski le petit champ civarından bugünkü  haliç civarı



Kasımpaşa'dan Petit Champs Mezarlığı'nın 20yy başlarındaki görünümü. Ötedeki büyük bina Pera Palas. 









Yine bir 19yy sonuna tarihli bina. Union Française'in tam karşısında. Eskiden "Glorya Oteli" binasıydı. 

Union Française'in "Belle Epoque" tarzı kapısı

Eski Amerikan Elçiliği'nin binası İtalyan Corpi ailesinin konutuydu.
Otelde  geçmiş önemli bir hikaye de, bir Amerikalı turistin 20'lerin sonlarında, kimi kayıtlara göre 30'ların başında, ABD'de iç ettiği 200 bin dolar civarında bir parayla Türkiye kaçıp bu otelde kalmasıdır. Otelin fiyatı o zaman single oda için 5 lira imiş. Adam bu fiyatı çok bulmuş ve uzun pazarlıklardan sonra 2,5 liraya düşürmeyi başarmış. Epey bir müddet kaldıkltan sonra ABD'nin Türk hükümetine başvurusu üzerine yakalanmış. Ancak parayla geldiği otelde paracıklar bütün aramalara rağmen bulunamamıştır. Adam ülkesine parasız olarak götürülmüş, ancak para (eğer otel sahiplerinin kontrolüne girmemişse) bulunamamıştır.

Otelin mimari uslubü o civarda çokça rastladığımız diğer eski binalar gibi, eklektik, yer yer abartılı. Bugünkü lobi, uzun süre yemek salonu işlevi görmüş. Şimdi hediyelik eşya dükkanı olan kısım, kadınlara mahsus (haremlik/selamlık var tabii) kısım imiş. Onun yanında, o yılların otellerinde hep gördüğümüz, kitaplıklı okuma odası varmış. Otel en son 90'ların başında bir restorasyon görmüş. Kaloriferin olmadığı bir zamanda (İstanbul'da ilk kalorifer Dolmabahçe Müzesi'nde 1912 yılında kullanıma girmiştir) soba ile ısıtılan odalara ait soba ve mangalların büyük bir kısmı lobi ve civarında sergilenmektedir.  Eskiden kalma ahşap ve metal kuş kafeslerinde bugün papağanlar var. Tabii bir çoğu da boş. Oysa ben o lobiyi kanaryalarıyla, 70'li yıllarda gayet iyi hatırlıyorum. Eskiden kalma para makineleri, telefon ahizeleri, telefon kulübesi, Fakir marka ilk çıkan modellerden vakum süpürge, diğer möble ve özellikle -benim çok hoşuma giden- radyatörleri o devir insanlarının ince estetik zevkleri hakkında bir fikir verebilir.  Bir de içerde bulunan bir resimden şimdiki Lobi'de Müzeyyen Senar'ın bir dinleti vermiş olduğunu görüyoruz. Muhtemelen bir Yılbaşı programıdır. Müzeyyen hanım o resimde erken ellili yaşlarda görülmektedir.

Abanoz Sokağı 1958 (DB Ist Ansiklopedisi
Aziz Nesin anılarının S.Faik'le ilgili kısmında, , 40'lı yıllarda,bir gün Sait Faik'le Balık Pazarı'ndaki Cumhuriyet Meyhanesi'nde parlattıktan sonra onun önerisiyle Abanoz'a ve sonra Ziba'ya dolaşmaya gittiklerini, Ziba'nın gediklisi olduğu anlaşılan S.Faik'in sokakta bulunan çoğu tenekeden derme çatma hanelerin pencerelerine vurarak tek tek çalışan hanımların adlarını çağırıp pencereye çıkmalarını sağladığını, onlarla belden aşağı şakalaştığını anlatır. Yalnız, hanımların bazısı cama çıkmakla birlikte S.Faik'in içeri girmesine hiç biri izin vermemiş. Aziz Nesin sokağın son derece berbat bir halde olduğunu Abanoz'a göre çok daha kalitesiz olduğunu ilave eder. 







Büyük Londra'nın Taksim'e doğru ilerisinde Union Française  binası. Mimarı Fransız asıllı lövanten Vallaury. yapım yılı 1896. En tepede dikkatli bakılınca görülüyor.  19 yy'ın ikinci yarısında Fransız nüfus artınca çeşitli vesilelerle bir araya gelmeleri için bir mekana ihtaiyaç duyuluyor. Bu bina inşa ediliyor. Vallaury'nin sevdiği anlaşılan bir tarz olan neo-klasik üsluba sahip.  Binanın içinde balo salonları, sinema ve tiyatro salonları varmış. 1938'de yanıyor. tekrar onarılıyor. 1970'lerin sonunda tekrar yanıyor. Nikah davetiyelerini hatırlıyorum. Burada düğünler yapılırdı. Davetler verilirdi. Tabii lövanten devri Beyoğlu'sunun sık sık yapılan balolarına ev sahipliği yapan ana binalardan birisiydi. Hatta eğer belleğim beni yanıltmıyorsa, yanmadan önce,( 77-78 yılları olmalı) Fransız Kültür'ün  Fransızca kursları bir süre bu bina da verilmişti Binanın kapısı daha sonra yapılmış olan (1912) Haydarpaşa Garı'nın kapısı için model olmuş olabilir mi? Bu tarz kapılara "Belle Epoque" üslubu diyorlar. Binanın hemen karşısında daha önceden İtalyan Corpi ailesine ait saray yavrusu   konutken, ABD tarafından satın alınan büyükelçilik binası var.

Union Française binasının üzerinde iki büyükçe madalyon var. Binayı arkamıza aldığımızda, sağdakinin üzerinde "commerce" (ticaret)yazıyor. Resmi büyütebilireseniz, göreceksiniz. 





Soldaki madalyonda da "industrie" (sanayi) yazıyor. 

Tepede yapım yılı 1896.

Pera Palas önündeki desoto


Şimdi Sağlık Bakanlığı'na ait olan bu bina 1882 tarihinde yapılmış. Alt tarafında  Casa  d'Italia  üst tarafında Eski Continental Oteli'nin bulunduğu bina ve onun yanında da  Fresko Apt ya da Passage Petits Champs var. Resimde görülen Sağlık Bakanlığı'na ait bina Andria Pasajı veya D'Andria Pasajı olarak biliniyor. Andria ailesi çok geniş bir Cenevizli aile. Pera'ya 17.yy başında Sakız Adası'ndan geliyorlar. Yeri gelmişken, levanten aileler ve Sakız Adası arasında, eski İstanbul'da pek rastlanan, bir ilişki var. Bu Sakızlı Rumlar İstanbul'a gelince önemli bir kısmı katolikliği benimsiyor. Böylece levanten ailelere evlilik yoluyla dahil olma olanağına sahip oluyorlar. Katolik levantenlerle iş ortaklıkları kurma şansları artıyor. Bu binada kapının solunda görünen dükkan 1893 itibaren bir Rum tarafından işletilen Cafe d'Egypte. Bu bina içinden geçilerek İstiklal'e çıkan  Terkos Çıkmazı Sokağı'na inilirdi. Ancak Bakanlığa geçince, yanlış hatırlamıyorsam, 80'li yıllarda geçit duvar örülerek kapatıldı. Bu bina Andria ailesi tarafından 1950'li yıllarda Morali ailesine satılınca, Bakanlığa geçinceye kadar Morali Pasajı olarak anılıyor. Bu D'Andria ailesi, bir ara Büyük Londra Oteli'ni satın alıp işleten, sonradan Atina'ya göç ederek, orada da otelcilik yaptığı bilinen aile olabilir. Bununla ilgili kesin bir bilgiye ulaşamadım.


Fresko Apartımanı. 








Fresko Apt sol altındaki dükkan eski Café Zivopolion. 
Sol alttaki dükkan üzerinde Le Stade yazısı okunuyor. Ancak bu yakın zamanda burada bulunan şimdi adını hatırlayamadığım işletmeye ait olabilir. Daha önceleri burada "La Paix Birahanesi" varmış. Benim iyi hatırladığım, Özal'ın ilk devresinde kapanıp pavyon olan Kanuniesasi bilardo salonu ve kıraathanesi buradaydı. O yıllarda hâlâ arka sokağa, yani İstiklal'e çıkan Deva Çıkmazı (aslında çıkmaz değildi)'na açılan bir arka kapısı olup olmadığını hatırlamıyorum. Ancak ben orta mektebe giderken ( 972-73 yılları ) Deva'dan pasaja merdivenle inilen bir geçit olduğunu hatırlıyorum. 











,







20yy başlarında Meşrutiyet caddesi. karşıdaki yeşillik Tepebaşı Bahçesi. 

Eski Kanuni Esasi ya da özgün adıyla Constitution kıraathanesi. 1908'de Hürriyet'ten sonra  bir Rum tarafından açılıyor. Resim 50'li yıllara ait olsa gerek. 

İtalyan Kültür'ün karşısında şimdi otoparkın bulunduğu yerdeki eski ahşap Şehir Tiyatrosu binası. (kaynak Ç.Gülersoy:Tepebaşı)Yandıktan sonra aynı yere izleyicilerle adeta iç içe bir sahne düzeni içinde perde açan Tepebaşı Deneme Sahnesi yapılmıştı. Deneme Sahnesi'nde en son Can Yücel'in Bahar Noktası adıyla sahnelenen  Shakespeare' in "Bir Yaz dönümü Gecesi Rüyası" adlı eserini izlemiştim.  Sanıyorum Başar Sabuncu sahneye koymuştu. Oyunun tartışmasız kahramanı harika çevirisi, daha doğrusu uyarlamasıyla, büyük şairimiz Can Yücel'di. Ondan biraz önce de çok başarılı bir "Caligula" izlemiştim. Cüneyt Türel Caligula rolündeydi. Bu sahnede çok cesur, çok başarılı piyesler izledim. 



Bristol Oteli şimdi Pera Müzesi
Eski Bristol Oteli'nin giriş kapısı. Bu kapının arkasında şimdi müzenin kafetaryası var. kapının üzerinde yazan "Bristol" kelimesi iyice kazınarak silinmiş. Buna gerek var mıydı? Sonra bu bina müze haline getirilirken içi tamamen alaşağı edilmiş olmalı. Tabii müzeden önce Esbank buradaydı. Hangisi yapmıştır bilemem. Ama müzenin geniş sergi salonlarına ihtiyaç duyacağı kesindir. Bu binada bir başka Demirören AVM skandalıdır. Binanın dış görünümünü korumak yetmiyor. Bu o kadar önemli de değil. Şimdiki kaplama teknikleriyle istediğiniz dış cepheyi çok kısa sürede gerçekleştirebiliyorsunuz. Önemli olan içini korumak. Onu yıktınız mı, telafisi olmuyor. Zaten yaşanmış hayatlar, anılar da binanın içinde kalıyor. Özcesi, binanın içi dışı bir sanat eserinin biçim ve içeriği gibidir. Gel de bunu ukalası bol ve paragöz mimar camiasına anlat!




20yy başları Tepebaşı Meşrutiyet Caddesi. Sağdaki bina Continental Oteli. (kaynak Gülersoy,a.g.e)Şimdi bu  binanın yerinde çirkin Turkcell binası var.

Kayıtlar tutulmamış olduğu için bilemiyoruz. Belki daha bir çok ünlü ses sanatçısı burada program yapmış olabilir. Bir tarihi kopukluk oluşmuş. Pera Palas hakkında olduğu kadar şey bilmiyoruz. Bir sonraki yazımda da, Glavani ailesinin Frej apartmanı macerasından söz edeceğim. Neden adı Glavani değil de, Frej? Görüşmek üzere...
Eski Continental Oteli'nin yerini alan bu çirlin bina da Turkcell var. İnsanın binanın  mimarına "hiç mi sokaktaki öteki binalara bakmadın? "diye sorası geliyor. 

Yukarıdaki iki fotografide görülen halen inşa halindeki bina otel oluyor.  Daha doğrusu tekrar otel oluyor. Burada El Kaide bombalamasından sonra  hasar görüp sonra taşınan  Beyoğlu Adliyesi vardı. Ondan önce 50'li yılların sonlarından itibaren otoparktı. Pekiy daha önce? Öncelikle burada ilk olarak bulunan bina İngiltere Büyükelçiliği'ne aitti. Hatta bir yangın ya da deprem sonrasında büyükelçi bir süre bu burada bulunan o binada konaklamış. Elçilik binayı satınca önce Royal Oteli, sonra Royal d'Anglaterre Oteli ve nihayet 30'ların erken yıllarında Alp Oteli olarak yeni kariyerine başlamıştı. Binanın bir cephesi Meşrutiyet Caddesi'ne; öteki büyük cephesi eski Tozkopran Caddesi (yeni adı Tarlabaşı Bulvarı)'ne bakıyor. İngiliz Elçiliği'ne bitişik.  

3 yorum:

  1. Ben 1949 Nisan'inda Istanbul'un tarihi yarimadasinin ortasinda Cagaloglu'nda dogmus cocuklugumun ilk yillarinda Samatya Sehzadebasi ve Cengelkoy'de birer yil oturduktan sonra 1957 yazinda Besiktas Ihlamur Nushetiye caddesi ile Bayir Sokak kosesindeki 3 katli konagin 2 odali dairesine tasinmis 1970e kadar burada kalmistik.Selim Sirri Tarcan Ilkokulu, Nilufer Hatun Ortaokulu, Macka Sanat Enstitusu diye Tesvikiye, Nisantasi, Macka yokuslarindan sonra IDMMA Mimarlik bolumu icinda Yildiz yokuslarini tirmanmistim.1979 basinda dogup buyudugum ilk 28 yilimi yasadigim Istanbul'a veda edip 2 yil Londra'da kaldiktan sonra 1980 Ekim'inden beri Fransa'da yasamaktayim.
    Cocukluk ve gencligimin bir bolumunde firsat buldukca ozel ve belediye tiyatrolarinda bircok piyesi izlemistim.Spor Sergi sarayi ( sanirim simdi Lutfi Kirdar Salonu )yanindaki salondan Beyoglu Yesilcam sokagindaki Yeni Komedi Sehir Tiyatrosu'nada gitmistim.Sehir Tiyatrolarin cekirdegi Tepebasi'ndaki eski Darulbedayi salonunu cok gec ilk ve son olarak "Istanbul Efendisi" oyununda gormustum.Yillar oncesinin efsane yildizi Cahide Sonku biyuk bir dususu takiben arkadaslarinin yardimlariyla tiyatroya donmus ve kendisine bu piyeste kucuk bir rol verilmisti.Eger yanilmiyorsam bu piyeste Zeki Muren'in Berdus filmine eslik eden Feridun Karakaya'da vardi.Tepebasi Sehir Tiyatrosu buyuk bir ihmalle iki kez yandiktan sonra yerine katli otopark yapilmayip eski tarihi binanin gorunumune sadik kalinarak yeni teknolojiyle aynisi yapilmaliydi.Afife Celal'lerden Bedia Muvahhitlere Vasfi Riza Zobu'lardan Muhsin Ertugrul'lara Turk tiyatrosunun ilk temel taslarinin mekani yasatilmaliydi.COK YAZIK..

    YanıtlaSil
  2. Kamil Bey,

    Zivopolion değil, Zithopolion (ΚΑΦΕΝΕΙΟΝ ΖΥΘΟΠΩΛΕΙΟΝ) yazıyor; birahanenin seçkince ifadesi. Belki de Champs-Elysees Birahanesi kastediliyor.

    YanıtlaSil
  3. Kamil Bey D'andria pasajı, şimdiki Semt Polikliniği binası, ile ilgili proje çalışması yapmaktayız. Bilgilerinizden oldukça faydalandık, bunlarla ilgili başka kaynak, bilgi, belge bulabilir miyiz? Yardımcı olursanız sevinirim.

    Teşekkürler
    ersel oltulu
    Y.Mimar Rest.Uzm.
    erselol@hotmail.com

    YanıtlaSil