15 Aralık 2011 Perşembe

İstanbul Gezileri 7 "TÜNEL'DEN GALATASARAYI'NA

Erken 1920'ler Yüksekkaldırım. Merdivenler 1956'da kaldırıldı. Yokuş otomobil trafiğine açıldı. Ardından iş yerlerinin akınına uğradı. Aileler buradan kaçmaya başladı. Bugün İstiklal Caddesi neredeyse tekrar gelip Yüksekkaldırım'a dayandı.Yeni özel üniversiteler ya da üniversite olduklarını iddia eden "öğretim kurumları" bu civarda binalar satın alıyorlar.Bakalım bu kez bu mahal nasıl bir değişim geçirecek? Şehirlerin, mekanların canlı bir organizma olduklarını, sekenelerinin içinde yaşadıkları toplumsal-ekonomik koşullardan etkilendiklerini  kabul etmek gerekiyor. Mekanları üzerlerinde yaşanan en genel anlamında toplumsal ilişkilerden, insanlardan soyutlayarak ele almak doğru olmaz. 

Tünel'in hemen karşısındaki  makine dairesi ya da atölyesi

Tünel hemen karşısında bulunan makine dairesi. Kömürle çalıştığı yıllar.
Donizettilerin Asmalımescit sokağındaki apartımanları

1883 tarihinde yapılmış Tünel Pasajının Tünel Meydanı'na bakan cephesi

Donizettilerin apartımanı

1930'ların sonunda  Hidivyal Palas altına taşınan Lebon Şekercisi yerinde şimdi yine başka bir Lebon var

 
Galatasarayı'dan Meşrutiyet caddesine girdiğimizde solda  1895 tarihli eski Parma Apt  Yaptıran aile herhalde göç ettikleri Parma kentinin hasretini biraz olsun dindirmek istemiş olmalı. Kapı etrafındaki kordela süsün benzerleri , İtalya'daki bir çok apartımanda görülebilir. 

Balık Pazarı'nın arka tarafında Tarlabaşı'na bakan eski bir İtalyan tarzı apartman

İngiliz Elçiliğinin Tarlabaşı tarafına bakan yüzünün  Şişhane 'den gelirken  sağ altında  orjinali Yavuz devrinden kalma cami. Bugünkü görünümü 20yy başlarında bir mimari müdahaleye maruz kalmış olduğunu gösteriyor.  


Balık Pazarı ya da renklerin ahengi (bırakalım Oktay Rifat konuşsun: İndim baktım şıkır şıkır balık pazarı/Üç tek attım sarhoş oldum ayak üzeri/Üç doluya üç tanecik badem şekeri/top çiçeğim deste gülüm/canım İstanbul'um)

Anadolu Demiryolları Genel Müdürü Huguenin

Asmalımescit'te Asmalımescit Apartmanında, Osmanlı'da uzun yıllar  İngilizce çıkan tek  gazete "Levant Herald"

Gelelim bugünkü söyleşimize. Beyoğlu'nun ünlü İstiklal Caddesi'nden söz edeceğiz. Beyoğlu ismi nereden geliyor acaba? Fatih Sultan Mehmet, Pontus devletini yıkınca, imparator ailesinden, yani Komnenos'lardan bir prens müslüman oluyor ve İstanbul'a geliyor. Burada bugünkü Tünelin bulunduğu mahalde kendisine bir konut yaptırıyor. Ondan sonra bu mahal Beyoğlu olarak anılmaya başlıyor. Esasen bu mahallin ta baştan gayrimüslimlerin yerleştiği bir yer olarak görülmesi doğru olmaz. Gayrimüslimler Beyoğlu'na (Galata'ya değil, Beyoğlu Galata'nın üst sınırını teşkil ediyor) çok sonra gelmişlerdir. Burada ilk yerleşim yeri fetihten sonra müslümanlar tarafından kuruluyor. Tabii o zaman burası bugünkü Asmalımescit ve Kumbaracı Yokuşunun kesiştiği yer ve yakın civarından ibaret bir yerleşim yeri. O zamanki adı da Dörtyol. Asmalımescit, 2.Bayezit devrinde onun himayesinde yaptırılıyor. Oğlu Yavuz da aynı yerin yakınlarında, bugünkü İsveç elçiliğine yakın yerde, bir Mevlevi tekkesi açtırıyor. Yani burada eskiden gelen bir mevlevi faaliyeti var. Sonradan Galata'daki şimdiki yerine gitmiş olmalı. Bugünkü cadde, 16yy'ın sonlarında dar bir sokak olarak GS Lisesi'ne kadar uzanıyor.

Benim katılmadığım  başka bir  iddia Said Naum Duhani'den geliyor. Ona göre, Beyoğlu ismi bugünkü GS Lisesi ve Taksim arasında kalan bir yamaçta kendisine yazlık köşk yaptıran Venedik balyosu dolayısıyla verilmiştir. Balyosa neden "beyoğlu" densin ki? Balyos dolayısıyla isim verecek olsalar, "Balyos" derlerdi. Nitekim, oradaki (eski adı Venedik olan) bir sokağa "balyoz" adı verilmiş olduğunu görüyoruz.

Lisenin yerinde, Kanuni'nin ünlü baş veziri İbrahim Paşa, içoğlanlarının eğitimi için bir saray yaptırıyor. Burası Galata Sarayı adını böyle alıyor. Lisenin alt yamacındaki Gül Baba yatırı üzerindeki  tarihi kayıtlar bunu doğruluyor.  2.Bayezit zamanın da aynı işlevi görecek bir binanın burada inşa edilmiş olduğu tarih kayıtlarında var. Muhtemelen Kanuni devrinde o bina yıktırılarak, Galata Sarayı adını alacak eğitim okulu ve alanı  yaptırılıyor. Bu okul 2.Mahmut zamanında Tıp Fakültesi işlevi görüyor.  Fransızca-Türkçe öğretimi yapılan bir lise haline  Abdülaziz devrinde getiriliyor.  Bu binanın hemen altında da,  incir bostanları, üzüm bağları  ve bostanlar var. Halen Lise'nin alt tarafında adında "bostan" olan bir iki  sokak var (Boğazkesen'den çıkışta yokuş sağdan Yeni Çarşı caddesine soldan Bostanbaşı caddesine kavuşuyor.Onun hemen altında, Tom Tom Kaptan sokağına girildiğinde sağdaki ilk sokak Sefer Bostanı sokağı) Civarda, "Bostaniçi" ve "bostanbaşı" gibi başka sokaklar da var. Vasvasore'nin 1490 tarihli Galata çizimlerine baktığımız vakit,  sur içi Galata dışında (yani Kule'yle Azepkapısı ve Kule'yle Tophane arasında kalan üçgen dışında) kalan alanın tamamen bağ, bahçe ve bostanlardan oluşmakta olduğunu görüyoruz. Petrus Gyllius (Pierre Gilles) 16.yy'ın ortlarında yazdığı Topoğrafyasında, Kule'den doğuya, Tophane istikametine; ve batıya, Azepkapısı istikametine ulaşan bir caddenin Galata'nın kuzeydeki son sınırına tekabül ettiğini, bu caddenin dahi üst kısımlarında, sur duvarlarından önce yer yer bahçe ve bostanların bulunduğunu belirtir.

Osmanlı'da ilk elçilikler Galata'da açılıyor. Ancak İspanya üzerinden artarak gelen Yahudi ve Arap göçü Galata civarını iyice kalabalıklaştırıp, sık sık yangınların çıkmasına neden olunca, elçilikler Beyoğlu'na (o zaman Frenkler tarafından halen Bizans devrindeki adı kullanılan Pera Bağları'na) çıkmaya başlıyorlar. Elçiliklerle birlikte, o ülkelere mensup topluluklar da yukarı çıkıyorlar. Tabii aynı zamanda kiliselerini de burada kurmaya başlıyorlar. Yani, gayrimüslimlerin Beyoğlu'na çıkışları 17. yy sonlarında daha yeni yeni başlıyor.  Ve kademe kademe semt uzuyor ve genişliyor. Bu yerleşimden önce GS civarı ve ötesi "Pera bağları"  olarak anılıyor. Pera ya da Perama rumca "karşı yaka" anlamına geliyor. Bizans devrinde, daha o mahallin etrafı sur duvarlarıyla çevrilmemişken, "pera bağları" ya da bir başka iddiaya göre "pera bostanları" olarak anılıyor.Aslında Pera adı, Galata ismi yerleşinceye kadar, özellikle Avrupalılar tarafından İstanbul'un karşısına düşen bu alan için genel olarak kullanılırken, Galata'nın sur içi bir mahal haline gelmesiyle, onun dışında kalan  civar alan için kullanılmaya başlıyor. Bununla beraber, Bizanslıların, kentin kuruluşundan itibaren Galata'yı, mahalde bulunan incir ağaçlarına izafeten,  Sykai ("incirlik") olarak çağırdıklarını biliyoruz. 

1700 yılında burası, bugünkü İstiklal Caddesi'ne doğru Tünel meydanı yani eski Dörtyol, GSaray ve etrafındaki yan sokaklardan ibaret. Tabii kesinlikle bugünkü İstiklal Caddesi gibi geniş bir cadde yok. Dar bir sokak var. Muhtemelen Tünel'in olduğu tepede bugünkü gibi küçük bir meydancık o zaman da vardı. Dörtyol denmesinden öyle anlaşılıyor. 1700'lerin  başlarında, burasını, Dörtyol (Tünelden Kumbaracı Yokuşu ve Asmalımescit'te kadar olan alan) , Asmalımescit, en eski elçiliklerden birisi olan, Polonya Elçiliği'nin bulunduğu Polonya sokağı (yani şimdiki Nur-u Ziya sokağı),Postacılar  ve Tomtom Kaptan sokakları, ve GSarayı ile sınırlı bir yerleşim yeri olarak tahayyül edebiliriz.

Bu arada, Kumbaracı Yokuşu (özgün hali Humbaracıbaşı olabilir) adını, 18 yy'ın ilk çeyreğinde, İstanbul'a gelen ve padişahın hizmetine girerek humbaracı ya da kumbaracı teşkilatının oluşturulmasında önemli bir rol oynamış (humbara bir tür havan topu mermisidir) Fransız  Alexandre Claude Bonneval (Humbaracıbaşı Bonneval-Ahmet Paşa)'in bu yokuş üzerinde kendisine bir ev inşa ettirmiş olmasından alır.  Bonneval-Ahmet Paşa'nın ilk itfaiye teşkilatı olan Tulumbacılar örgütünü, Fransa'daki benzerlerini örnek alarak kurmuş olduğu  da iddia edilir. Paşa, Galip Dede Mevlevi Tekkesi'nin haziresinde metfundur. 

Elçiliklerin sayısının artması ve artan nüfusla birlikte cadde (o zaman dar bir sokak) bugünkü Fransız Kültür'ün bulunduğu yere kadar gidiyor. Fransız Kültür o zaman kentte zaman zaman rastlanan veba salgınları dolayısıyla, Fransız Veba Hastahanesi olarak 1719-20 yılları arasında faalite geçiyor. Bu tür hastanelerin yerleşim yerlerinin uzağında yapıldıklarını biliyoruz. Yine aşağı yukarı aynı yıllarda, bu mahallin, Boğaziçi ve civarının artan su ihtiyacını çözmek için 1.Mahmut devrinde, bugünkü yerinde Taksim suyunu dağıtacak tesis yapılıyor. Yani Maksem (su dağıtım şebekesi diyelim). O günkü yapılardan geriye hemen hemen bir şey kalmamış. Bir duvar parçası üzerinde vaktiyle bir kitabe gördüğümü hatırlıyorum. Bugün Istiklal'den geldiğimizde, Taksim meydanının solunda gördüğümüz duvar o günlerden kalmadır. Tabii yenilenmiş olarak. Burası tepelik bir yer buradan aşağı inecek sular bu maksemde toplanıp, civardaki çeşmelere kanallarla dağıtılıyor. Farsça bir sözcük olan maksem maksim olarak da söylenebiliyor. Taksim, tabii su taksimi manasına geliyor. Yani maksem sahası anlamında. Bu maksem, sanıyorum Cumhuriyet devrinde de bir müddet iş görüyor. En azından orada bugün artık bulunmayan çeşmelere su tevzi ediyordu.

Taksim Kışlası da 18 yy sonlarında bugün meydandan merdivenlerle çıkılan Gezi Parkı'nın olduğu alanda kuruluyor. Bu kışlayı, 19yy ikinci yarısından itibaren modern Osmanlı ordusunun topçu ve piyadesi kullanıyordu. Şehir itfaiyesi de sonradan askerlerle birlikte bu kışlayı kullanmaya başlamış.  Meşrutiyetten sonra savaş sırasında burada zaman zaman futbol maçları oynanıyor. 1922 yılında resmen Taksim Stadyumu olarak düzenleniyor. Bu kışlanın Dolapderesi'ne doğru hemen karşısında da bugün hâlâ o günden kalma adıyla anılan Talimhane var. Burada kışladaki askeriyenin ve itfaiyenin geniş bir talim sahası vardı.  Bu saha Batı'ya Haliç'e doğru yüründüğünde  altı uçurum olan bir tepelik alan üzerinde kuruludur. Şimdi o sahada da oteller var. 20 yy başlarında Talimhane'den bugünkü Cumhuriyet Caddesi'ne tekabül eden  tramvay yolu geçiriliyor. Eski talimhanenin geri kalan kısmına da İstanbul'un kalburüstü mahallerinden birisi kuruluyor (hemen hemen 70'li yılların ortalarına kadar, yani oto yedek parçacılarının istilasına uğrayıncaya kadar, orada bulunan Lamartine ve Abdülhakhamit Tarhan ve Aydede caddeleri hayli itibarlı yerleşim yerleriydi). Aynı sıralarda, Taksim Kışlası da Taksim Bahçesi'ne dönüştürülüyor.

Bu bahçe bugünkü parkın kuzey tarafına, bugünkü Ceylan Intercontinental Oteli ve eski Belediye Gazinosu'nun arasındaki alana tekabül ediyordu. Stadyum yapılırken (1922), alan güneye,  Taksim Meydanı'na  doğru uzatılıyor.  Yine bu alanın kuzey kısmında, bugünkü Divan Oteli ve Radyoevi'nin bulunduğu yerlerde sırasıyla Bella Vista ve Belvü bahçeleri vardı. Bu civarın bugünkü görünümü 1946'da Lütfi Kırdar'ın belediye başkanlığı döneminde gerçekleştirilen Taksim Gezisi projesinin eseridir. Gerçekten güzel, zevkli ve işlevsel  bir projedir. Gelgelelim, ilerleyen yıllar içinde çirkin müdahalelerle dejenere edilmiştir. Parkın güney ucunda yakın zamana kadar duran yüksekçe bir kaide, aslında üzerine, şimdi Maçka Parkı'nda bulunan atlı İnönü heykelinin konması için dikilmişti. Ancak iktidar değişikliği olunca bu gerçekleşmedi.

Sultan Hamid devrinde düzenlenmiş olan Taksim Bahçesi'yle ilgili bir hikayeyi de Said N.Duhani'den aktaralım. 1906-8 yılları arasında, İstanbul'da  Diabolo denilen, halk arasında "şeytan oyuncağı" tabir edilen makarası ve havaya fırlatılan topaçı olan bir oyuncak özellikle lövanten  çocuklar arasında çok rağbet görmektedir. Taksim Bahçesi'nde bu oyuncağıyla oynayan bir (Duhani lövanten olduğunu   ima ediyor) çocuğun havaya fırlattığı topaç, parkta oynayan bir bebeğin üzerine düşerek ölümüne neden oluyor. Bunun üzerine kışlayı park haline getirmiş olan devrin valisi Reşid Mümtaz Paşa bu oyuncağı yasaklıyor. Bu yasak lövanten ailelerin ve lövaten çocuk bakıcılarının  hoşuna gitmiyor. Masum bir kazaya abartılı bir tepki gösterilmiş olduğunu düşünüyorlar. Duhani,  bu yasağın söz konusu aileler tarafından kapütülasyon kurallarına aykırı bulunmuş olduğunu belirtiyor.  Merhum Duhani o iğneleyici dilini kullanmaktan da geri durmuyor. İlk kez büyük batılı devletlerin bir Osmanlı  yasağını anlayışla karşıladıklarını, Türk sularında her zaman hazır ve nazır olan harp gemileriyle bir "denizcilik gösterisi" yaparak Osmanlı Devleti'ne gözdağı vermediklerini söylüyor.


Bugünkü Balık Pazarı'nın arka tarafları ve Tepebaşı Le Petit Champs Mezarlığı olarak biliniyor(halk ağzındaki adı  "aşıklar mezarlığı". Bugün hala Tepebaşı'nın Kasımpaşa'ya doğru güney batısında Aşıklar Meydanı Sokağı vardır. Yine bugün, Tepebaşı ve İstiklal caddesi arasında bulunan Gönül ve Orhan Adli Apaydın [bu sokağın ilk adı "derviş sokağı" idi. Sonra "peremeci sokak" olmuş. Şimdi O.A.Apaydın sokağı] sokaklarıyla Tepebaşı tarafından yatay olarak kesişen bir Mezarlık Sokağı vardır. ) . Bilindiği gibi, Le Grand Champs (müslüman halk Ayas Paşa Mezarlığı diyor) mezarlığı da, bugünkü Gümüşsuyu, Taşkışla, Kabataş sırtları civarındadır. Bu mezarlıklar zamanla büyümüş, Tepebaşı'ndan aşağıya, Taksim'den Harbiye'ye sonra aşağı Kabataş'a [bugünkü Kabataş vapur iskelelerinin tam karşısına düşen yamaçlar 1934 tarihli İstanbul Şehir Rehberi'nde bile (kısmen) mezarlık alanı olarak gösterilir. Setüstünün olduğu sokak da Mezarlık sokak olarak görünüyor.Sonra "İnebolu sokağı" oldu] kadar geniş bir alanı kaplamıştır. Bu mezarlıklar, Menderes vandalizmine kadar varlıklarını kısmen sürdürmüşlerdir. Mesela, bugünkü Hilton otelinin bu mezarlık sahası üzerinde inşa edildiğini biliyoruz. Yazınımızda ilk noktalama işaretlerini kullanan şair Şinasi'nin mezarı da oradaydı. Tabii kaybolmuştur. Bu arada yeri gelmişken, geç 40'ların ve 50'lerin Beyoğlusu için değerli bir kaynak olan Salah Birsel'in, o olağanüstü güzel Türkçesiyle anlattığı, Salah bey tarihinin ikinci kitabı olan Ah Beyoğlu Vah Beyoğlu' nu okumanızı tavsiye ederim.


1780 yılından itibaren burada nüfusun gözle görülür ölçüde arttığını görüyoruz. Osmanlı'nın batılı ülkelere tanıdığı kapütülasyonlar, serbest ticaret hakları ve giderek artan deniz aşırı ticari faaliyetler, İstanbul'u ve tabii bu bölgeyi frenkler ve gayrimüslimler için cazip hale getiriyor. Sanayi Devrimi sonrasında her yere sirayet eden modernleşme hareketleri Osmanlı ülkesini de etkisi altına alıyor. Tanzimat devrindeyiz.

1850'lerde, Kırım Savaşı sonrasında Paris'te  başlayan modern belediyecilik anlayışı çerçevesinde, Baron d'Haussman'nın imparator 3.Napolyon'un Paris belediye başkanı olmasıyla bulvarlar açma dönemi başlıyor. Kent etrafındaki eski surlar ve binalar yıkılıp, geniş caddeler açılıyor. Bizdeki at kestanesi agaçları da herhalde o yıllarda Avrupa'ya götürülüp, vazgeçilmez bulvar ağaçları olarak yol kenarlarına dikilmeye başlanıyor. Bu şehircilik anlayışı bir anda bütün Avrupa'yı sarıyor. Surlarla çevrili kentlerin etrafındaki surlar yıkılıp, etraflarını saran hendekler bu molozla dolduruluyor. Yeni bulvarlar, caddeler, modern apartımanlar, binalar inşa ediliyor. Ana artellerde, dar sokakların varlığına son veriliyor. Osmanlı İstanbul'u da bundan nasibini alıyor tabii.Unutmayalım Kırım Savaşı da, Napolyon savaşları gibi bütün Avrupa'yı kapsayan bir dünya savaşı ölçeğinde ve anlamındadır. Sonuçları itibariyle de, yer yer 2.D.Savaşı'nı andırır. Bir ekonomik parasalcı booma, tüketim çılgınlığına ve yaygın bir modernleşme  hareketine yol açar. 

Bizde açılan ilk bulvar, sanılanın aksine Beyoğlu'nda değil, büyük Hocapaşa yangınından sonra şimdi tramvay yolunun geçmekte olduğu, Ebusuud caddesine paralel , Sirkeci'deki (Murat) Hüdavendigâr caddesidir. Ancak bir çok tarihi yapı ve sur o yıllarda, özellikle de 1864'te (Tanzimat'ın büyük ivme kazanmış olduğu bir dönemidir) yıkılıyor. Devrin değişmez bakan ve başbakanlarından Keçecizade Fuad Paşa, Fransız baronun etkisindedir. Tabii bu yıkım ve kentsel dönüşüm, kentin modern ticari faaliyetlerinin sürdüğü Galata ve Beyoğlu civarında hız kazanıyor. İhtiyaç var tabii. Sürekli bir nufüs artışı ve genişleme var. Ekonomik ve sosyal bir dinamizm var. Galata surları ilk olarak bu yıllarda yıkılmıyor.  Bizans devleti, Ceneviz kolonisine oturma izni verdikleri arazinin etrafını surla çevirmemesi koşulunu antlaşma metnine dahil etmişlerdi. Sadece bugün Karaköy'de Yeraltı Camisi'nin (ya da Osmanlı devrindeki özgün adıyla, Kurşunlu Mahsen Camisi) mahzenini teşkil ettiği ve Bizans askerlerinin yerleştirilmiş olduğu bir Bizans hisarı vardı. Hatta daha geç bir devirde,Haliç'e girişi engelemek için çekilen zincirin bir ucu da bu hisara bağlıydı.   Ancak Bizans zayıfladıkça, Cenevizler ufak ufak surlar inşa ediyorlardı. Hatta Cenevizler Galata Kulesi'ni- amiyane tabirle- çaktırmadan kademe kademe yükseltiyorlar. Onu işin başında, surla bağlantılı hisar işlevi görecek şekilde planlamışlar. Bazen Bizans devleti bastırarak bu surları yıktırıyordu. Fatih de fetihten sonra egemenliğinin sembolik ifadesi olarak bu tür sur yıkma gösterilerine başvurmuştu. Bununla beraber labirent gibi surlarla ve onları birbirlerine bağlayan kapıların önemli bir kısmı, "modern kentleşme" adına, 1864 yılında yıktırılmıştır.

meryem ana rum kilisesinin avlusunun sol yanı

Nuru Ziya sokak İstiklal girişinden. Solda büyük mason locası altta sağda fransız elçöiliği

Büyük Mason Locası Nur- u Ziya sk

Suriye Pasajı içerden yukarı bakmaya devam

İstiklal'den Terkos Çıkmazı

suriye pasajı içerden dairelere çıkılan giriş kapısı

nuru ziya sk

meryem ana rum kilisesi emir nevruz sokaktan

nuru ziya sokak. İstiklal'den Mason locasına gelmeden solda eskiden F.Lizst'in kalmış olduğu evin yerindeki binada bulunan   kitabe

Nuru Ziya İstiklal'den 


suriye pasajı gönül sokak (eskiden adı Timoni sokağı idi) tarafı

suriye pasajı gönül sokak çıkışı

Suriye Pasajı Gönül sokaktan yukarı bakış

hazupulos pasajı  istiklalden girişi

kallavi sk istiklalden

garibaldi'nin derneğinin tabelası


İstiklal'den kallavi ya da eski Glavani sk

san antonio de padua basiliki



istiklal girişinden olivya geçidine bakış

Kallavi sokakta eskiden kalmış iki bina

Olivio Apt

suriye pasajının yanında Gönül sokak ya da eski Timoni sk


suriye pasajı içerden yukarı bakış

Suriye pasajı İstiklal'den

Aydınlık ve Ulusal Kanal Deva Çıkmazı'nda

Deva Çıkmazı'nda Garibaldi'nin kurduğu İşçi Derneği şimdi İtalyan Kültür  binalarından bir tanesi. Garibaldi bu derneği Roma'ya karşı savaşı ikinci kez kaybettikten sonra çoğu Napolili "kırmızı gömlelikli" siyasal mültecilerden oluşan müttefikleriyle birlikte 1863'da kuruyor. Derneğin ilk başkanı da kendisi oluyor. 

Deva Çıkmazı. Çıkmaz diye geçiyor ama  daha yakın zamana kadar sokağın sonundan merdivenlerden oluşan bir geçitle Meşrutiyet caddesi'ne geçilebiliyordu. Hemen arkasında meşhur Fresko Pasajı (bugün el değiştirince eski sahibinin adıyla -Fresko- değil de, Passage Petits Champs olarak anılmaya başlandı) var. Hatta Darülbedayi'nin (Şehir Tiyatrosu) şimdi otaopark olan yeni binasının ön yüzü  bu pasaja bakıyordu. Yine devrin meşhur  Kanuni Esasi Kırathanesi'nin ana girişi Meşrutiyet Caddesi üzerinde olsa da, arkadan pasaj içinden bir çıkışı Deva'ya açılıyordu. 



Nuru Ziya sk Frs Elçiliği resim izni yok

Emir Nevruz'dan olivya Geçidi'ne bakış



Suriye pasajı içi: dairelere çıkan sağdaki kapı

Ara Güler'in objektifinden İstiklal Caddesi'ndeki Londra Bar-Varyete  1964

İstiklal'den Emir Nevruz sk ve Meryem Ana Kilisesi

Meryem Ana Rum Kilisesi basamaklarından Emir nevruz sokak hemen sağda Olivio  Geçidi 

Bu tarih aynı zamanda İstanbul'da modern belediyeciliğin, 6.Daire pilot bölgesi  dahilinde, icraatlerine başlamış olduğu tarihtir. Bugün Galata Kulesi civarındaki Büyük Hendek ve Küçük Hendek sokakları, Lüleci Hendek Caddesi o tarihte yıkılan surların önünde bulunan hendeklerin yıkılan surların molozuyla doldurulmasıyla oluşturuluyor. Yaklaşık 2500 metre uzunluğundaki surlar yıkılıyor. Bilindiği gibi, son kalan bölük pörçük sur parçaları da Menderes ve daha sonra Özal devrinde alaşağı edilmiştir. Osmanlı devrindeki yıkımdan sonra bugünkü İstiklal Caddesi de biraz daha genişletiliyor. Ancak halen bugünküne göre hayli dar bir sokak konumundadır. Yani parça parça bir gelişme oluyor.  Tünel inşa ediliyor. Ona bağlı bir atlı tramvay şebekesi devreye giriyor. İstanbul'a elektrikli tramvay, kente genel elektrik dağıtımından bir yıl sonra,  1913'te geliyor. Tünel ve ona bağlı olarak işleyen atlı tramwayın girişi caddenin genişletilmesini gerektiriyor.

1850'lerden sonra ilk büyük binalar yaygın olarak yapılmaya başlanıyor. Bu yıllarda ağırlıklı nüfus, lövantenler, rumlar ve yabancı uyruklu cemaatlerdir. Henüz pek ermeni yoktur. Yahudi neredeyse hiç yoktur. Buraya ilk gelen Ermeniler de , 1830'larda misyoner faaliyetlere maruz kalarak,  katolikliğe dönenlerdir. Çünkü katolik kiliseleri bu civardadır. Bugün Tünel'den yürürken, Odakule'den önce  solda gördüğümüz Garibaldi Restoranın arkasındaki kilise (genellikle kapalıdır), buradaki ilk ve tek katolik ermeni kilisesidir. Osmanlı İstanbul'unu ziyaret eden İmparator 3.Napolyon eşi, İmparatoriçe Eugenie 1869'da bu kilisede bir ayine katılmış, ziyareti sırasında kiliseye, İncil'e göre, İsa'nın hayatından bir sahnenin resmedilmiş olduğu goblen duvar halısı hediye etmişti. Bilindiği gibi, cemaat yerleşimi her zaman ibadethaneyi merkez alır. Çünkü cemaat dinsel göndermelerle izah edilebilen bir topluluktur.

Bu arada, sık sık yangınların çıkıtığını söylemeğe gerek bile yok. Bir istatistiğe göre İstanbul ortalama her 36 yılda bir yanıp yeniden inşa edilmiş. Beyoğlu'nun en büyük yakın tarihli yangını, "Ah beyoğlu vah beyoğlu" türküsünü yaktıran 1870 yangınıdır. Bu yangında özellikle Galatasaray-Taksim arası ve özellikle de Tünelden yukarı doğru yürürken sol tarafı kül oluyor. Bu yangından sonra ciddi önlemler alınıyor. Yangınların çabuk sirayet etmesinin en önemli nedenlerinden birisi olan çok dar sokaklar nispeten genişletiliyor. Daha önemlisi, ahşap mimariden vazgeçiliyor. Oysa müslüman İstanbul, 1508 depremlerinin de etkisiyle, fanilik inancı temelinde kurduğu ahşap dünyası içinde yaşamaya ve yanmaya devam ediyor.  Bugünkü Cadde-i Kebir (Büyük Cadde ya da Grand Rue de Pera) adını o zaman alıyor. Bugünkü görünümüyle caddenin, aşağı yukarı o yangından sonra ortaya çıkmış olduğunu söyleyebiliriz.  İstiklal Caddesi ismiyse, Cumhuriyet'ten sonradır. Bilindiği gibi, Refet Paşa komutasında İstanbul'a giren Türk ordusu bu caddede bir geçit yapıyor. Ondan sonra da ismi değiştiriliyor.

Şimdi 19 yy sonu ve 20 yy başlarında (diyelim ki 1890'lar ve 2. Abdülhamit devri sonlarında) bu caddede, Tünel'den başlayarak  Galatasaray'a doğru şöyle bir yürüyüş yapalım. Bu yürüyüş esnasında bir çok yazılı ve sözlü  hatıratın kılavuzluğuna başvuralım.

Tünel meydancığında şimdi demir bir kule gibi yükselen anıtın olduğu yerde ya da civarında küçük daire şeklinde bir havuz var. Tünel hanı o zaman da mevcut. Galata Kulesi ve Tünel arasındaki alan Galata sur hudutları dışında, kentin dı mahallelerinin yer aldığı bir alan. Burada bir çok bağ, bahçe ve bostan olduğunu, şehri 16 yy ortalarında iki kez ziyaret eden P.Gilles de teyit ediyor. Bugün hâlâ Mevlevihane'nin arkasında kalan, Alman Lisesi'nin sokağı "Şah Kulu Bostanı" sokağı olarak çağrılıyor.

Sermet Muhtar, 20.yy başlarına kadar (belki Cumhuriyet'e kadar demek lazım ) Cadde-i Kebir'in en yoğun kesiminin Tünel ve Tokatlıyan arasında kalan kısım olduğunu söyler. Ondan sonrası pek rağbet görmez. Tünel işletmesi, büyük yangın sonrasında,  1875'te atlı tramway şebekesiyle bağlantılı olarak  faaliyete geçti. Tünel hanın karşısındaki bacalı bina, tünelin makine dairesi ve bacası. Kömür ve havagazıyla işe başlıyor. Karşısındaki geçit o zaman da yerinde.1883'de pasaj apartıman olarak  yapılıyor.  Bu geçide eskiden Asmalımescit geçidi denmekteydi. Konut ve işyerilerini içerecek şekilde planlanmıştı. Aslında özgün bina kısmen 1871'de de mevcut. Tünelle yaşıt denebilir. Tabii Paris modernleşmesi (Baudelaire'i analım) pasajlar inşası da demektir. Bizde de aynısı oluyor tabii. Pasaj 1883'de bugünkü şeklini alıyor. 1900'lerin başında bu geçidin altında, giriş kısmında yer alan dükkanlar şöyle: soldan, en köşede, gözlükçü Verdoux, Sermet Muhtar bu gözlükçünün vitrininde her zaman bir parmak toz olduğunu, dükkanın temiz olmadığını söyler. Onun yanında Karakaş (yan?) fotoğraf malzemecisi, ve berber Petro'nun dükkanı. Sağda, karşı sırada (Tüneli arkamıza aldığımızda sağ tarafta, mevlevihanenin sırasında), bugün sadece bir tane kalmış olan kitapçılar var. Sermet Muhtar GS Lisesi öğrencilerinin kitaplarını buradan temin ettiklerini söyler. Eski Four Seasons Restoran'ın, şimdi Gloria Jeans'in  olduğu yerde bir kasap dükkanı var.

Caddeden ileri yürürken hemen sol köşede görkemli Narmanlı Yurdu.  1831 yılında Rus B.Elçiliği olarak yapılmış. Yüzyıl sonuna doğru (1880) elçilik yeni binasına taşınınca bir süre konsolosluk binası olarak kullanılmış. Aynı zamanda içinde Rus hapishanesi de varmış. Cumhuriyetten sonra büyükelçilikler (1933'ten itibaren) Ankara'ya taşınınca, Rusya burasını elden çıkarmış. Erzurum'un Narman kazasından iki kardeş burayı satın alarak ev ve işyerleri kompleksi olarak yenilemişler. Burada bir çok ressam atölye açmıştı. Bedri Rahmi ve Aliye Berger gibi.  Tanpınar burada da bir süre oturmuştur. 
Ara Güler'in gözüyle 1959'da İstiklal Caddesi

istiklal'den çiçek pasajı

balık pazarı'ndan çiçek pasajı

balık pazarı

Avrupa Pasajı

avrupa pasajının duvarlarındaki heykeller

GSLisesi (solda)yanından aşağı inen Yeni Çarşı Caddesi. Aşağıda Tophane Boğazkesen yokuşuyla kesişiyor.  Cumhuriyet'te yıktırılan eski karakol binası hemen  ATM'lerin  bulunduğu yerde imiş. 


san antonio karşısında elhamra pasajı




istiklal'den emir nevruz sokak ve rum meryem ana  kilisesi

istiklal'den olivio geçidi

eski beyoğlu postanesi ya da sıvacıyan apt GS Lisesi karşısında 

Mısır Apt. Hidiv Sait Halim Paşa'nın kardeşi Abbas Halim Paşa tarafından kışlık konutu olarak 1910 yılında  Ermeni mimar  Osep Aznavur'a yaptırılıyor. Paşa bu konutu yaptırmak için burada bulunan Eldorado Kafe Şantan'ı satın alıyor. Yıktırıp yerine 6 katlı olarak  yapılıyor. Bugün ancak arkadan görülebilen iki fazla kat sonradan ilavedir.  Bu bina inşa edilirken, San Maria Draperiis Kilisesi de inşa halindeydi. Bina sonradan varisler tarafından apartman daireleri halinde paylaşılmış olduğundan bugünkü görünümünü almıştır. 

İsveç konsolosluğu aynı yerinde. Yanında Türk-Alman kitabevinin bulunduğu yerde veliaht Sultan Reşat'ın terzisi Vidoviç'in dükkanı vardı. Biraz ilerisinde bugün Bottero Han olarak bilinen yarı-metruk bina, 2.Abdülhamid'in terzibaşısı hollandalı Bottero'nun altını dükkan ve atölye, üstünü ev olarak yaptırdığı apartımanı. Büyük İtalyan mimarı (ülkemizde 16 yıl kaldı ve bir çok önemli esere imzasını attı) D'Aronco tarafından yapılmıştır. Bu Bottero'nun Fenerbahçesi  Mesire'sine giderken hemen Marina'ya bakan iki adet (özgün olarak üç tane olmaları gerekiyor) ahşap köşkün de sahibi olduğunu belirtelim. Dönemin modasına uygun olarak tabii "art nouveau" tarzında.

Yıl 1890. Eski Mondiale  ve sonra Hachette kitabevleri ve şimdi Starbucks olan yerde, meşhur Christoffe marka kaşık-çatal-bıçakları satan dükkan Degucis var. Bitişiğinde fotoğraf malzemecisi Weinberg mağazası var. Yandaki bina, Hidivyal Palas Oteli. 1850'lerin başlarında hizmete giren Beyoğlu'nun ikinci modern kaliteli otelidir. İlki Kumbaracı Yokuşu başında 40 nolu, şimdi yerinde başka bir bina bulunan Anglaterre Oteli. 1841 yılında faaliyete geçmiş. Bu otel daha sonraları bir kaç kez el değiştirince isim de değiştirmiş, son olarak Mısıri Oteli adını almış. Bu otel sık sık Royal Anglaterre Oteli'yle karıştırılıyor. Yanlıştır.

Royal Anglaterre'in binası, en son Beyoğlu Adliyesi olarak kullanılan binanın yerindeydi. Daha önce İngiliz Elçiliği mülkü idi. Elçilik konutu olarak bir süre kullanılmış olan binayı 1876'da  Logotheti kardeşler satın alıp, üzerine o zaman ki adı Nouvel Hotel olan binayı yaptırıyorlar. 1877'de adını değiştirip  (İngiliz elçiliğine izafeten) Royal Hotel, 1897'de de binaya tek başına sahip olan Dimitri Logotheti, adını Hotel Royal d'Anglaterre yapıyor. Bina 1930'ların başında Medoviç ailesine satılıyor. Onlar da adını Alp Otel olarak değiştiriyorlar. Yani bu söz konusu otel Tepebaşı' ndaydı. Medoviçler binayı sattıktan sonra bina yıkılıp otopark yapılıyor. Sonra da bugünkü Beyoğlu Adliyesi binası yerine inşa ediliyor (Taşra kökenli olduğu anlaşılan bir profesör anılarında, adının eskiden Anglaterre olduğunu söylediği Kumbaracı Yokuşu'nda bulunan Alp Oteli'nde 1967 yılında, öğrenciyken bir hafta kadar kalmış olduğunu, orada geçirdiği o bir haftayı unutamadığını yazıyor. Yalan söylüyor tabii.Bir kere o otel Kumbaracı Yokuşu'nda değildi. Belirttiği tarihte de hiç bir yerde mevcut değildi. Çok önce kapanmıştı. Siz siz olun her okuduğunuz anıya inanmayın!).  Tekrar İstiklal Caddesi'ne dönersek, Hidivyal Palas, 1950'ye kadar otel olarak kalmış sonra han olmuş. Altında solda, Markiz'den önce Markiz'in bulunduğu yerdeyken sonradan buraya taşınmış ünlü Lebon Pastahanesi ya da daha eski adıyla Lebon Şekercisi varmış.

Bu pastahaneyi GS lisesi matematik öğretmenlerinden M.Blanchon'un damadı açmış. Tabii orijinal yeri şimdiki Markiz'in olduğu yer. Ancak "Lebon" adı, dükkanın pasta ve şeker ustası Fransız Lebon'un adından geliyor. Bu M.Lebon, ebeveyni Hristaki Pasajı'nda  (sonra Çiçek Pasajı olarak anılacak yer) pastane işleten mimar Vallaury'nin kızkardeşiyle evlenmiş. Bir süre sonra da Lebon'dan ayrılarak, Asmalımescit'te kendi yerini açmış.  Lebon Pastanesi'ne dönecek olursak, Anadolu Demiryolları Müdürü M.Huguenin buraya (şimdiki Markiz'in olduğu yere) her öğleden sonra silindir şapkası ve elinde bastonuyla ağzında purosu şampanyasını içmeye gelirmiş. Sermet Muhtar, "camekanın önündeki köşe sanki ona tahsis edilmişti" der. Saat gibi şaşmazmış.  Bir de ünlü sloganı var Lebon'un : "Chez Lebon, tout est bon." (" Lebon'da herşey iyidir" ) Nasıl Markiz'de Cumhuriyet devrinin ünlü yazarları müdavim idiyse, eski Lebon'a da devrin Namık Kemal, Ziya Paşa gibi ünlü aydınları devam ederlermiş. Benim çoçukluğumda (Lebon altmışlı yıllarda kapanıyor) burada beyaz eşya mağazası Bak Bak vardı. Radyo reklamlarından hatırlayacaksınız. Yani Kumbaracı Yokuşunun sağ başında.  Ben orada, Kumbaracı Yokuşu'nda Tarhan Koleji'nde orta mektebe başladığımda Bak Bak mağazası oradaydı. Şimdi aynı yerde yine Lebon adını kullanan bir kafe var. Eskisiyle alakası yok tabii. Sol köşede büyük mimarımız lövanten Mongeri'nin (bazı esereleri arasında Maçka Palas, Maçka Teknik Sanat Enstitüsü, Karaköy Palas, Taksim Atatürk Anıtı kaidesi ve çevre düzenlemesi, Maçka İtalyan Konsolosluğu binası, ve tabii San Antonio di Paduva Basiliki var) Perdignani ile birlikte yaptığı Karagöz(yan?)oğlu hanı. Bu (eğer aynı aileyse, bir hanları da Karaköy'de Ömer Abed Han'ın yakınında var).


Yolumuza binalara bakarak devam ediyoruz.  Şimdiki Markiz, Lebon buradan yolun karşısındaki yeni yerine geçtikten sonra  1940 yılında Avedis Çakır adlı bir Ermeni yurttaş tarafından açılıyor. Duvarlarındaki fayans 4 mevsim panolarıyla meşhur. Ancak burada üç mevsim var. Bu panolar, Fransa'ya sipariş edilmiş. Dördüncüsü posta sırasında yolda kırılmış olduğu için yerine konamamış. Bilindiği gibi, kapandığı 70'li yıllara kadar bir çok ünlü yazar,çizer ve şairin uğrak yeriydi. Bunlardan biri de kötü şiirlerinden aşina olduğumuz, Edip Cansever. Şiire bak hizaya gel : "markize uğradım/dört mevsimden süzülmüş/ bir konyak içtim düzeltip arada bir bıyıklarımı / uçları hafifçe ıslak. Markizin yer aldığı bina 1850 civarında  yapılmış. Şark Aynalı Han ya da Cite Oriental. Mimarı Pulcher.  1870 de yanınca, tekrar yapılmış. Bu handa çok klas dükkanlar varmış. Kuaför, kürkçü dükkanı ve kitapçılar. örnekse, ünlü Weiss Kitabevi (Naum Duhani bu kitabevinin bugünkü İsveç Konsolosluğuna komşu olduğunu söyler). Ermeni gazetelerinden biri de bu binada basılıyordu. Weiss'in biraz ötesinde bakkal Dimitrikopulo sonradan meşhur Dimitrikopulo rakısını ve şarabını imal edip burada satacaktır.

Avrupa Pasajı'nın Meşrutiyet Caddesi üzerindeki kapısı
Onun hemen yanında, müdavimleri genellikle Fransız olan Strassburg Birahanesi. Suriye hanı binası yine aynı yerinde. 1908'de yapılmış. Bu bina belki de en görkemli Beyoğlu pasajıdır. Önemi, Dolmabahçe Sarayı'ndan sonra yine 1910 yılında ilk elektrik ve havagazının kullanıldığı bina olmasından geliyor. Altları dükkan üstleri konutlar olarak inşa edilmiş. Yani bugünkü gökdelenler gibi. Mesela, Kanyon gibi. Devrine göre hayli yüksek. Dükkanların üzerinde 8 kat var.  Sahibinin bir Suriye Paşası olduğu söylenir. Tabii o zaman Suriye'nin Osmanlı toprağı sayılmakta olduğunu unutmayalım. Yine bu binanın bir başka özelliği, tarihimizdeki ilk sinemanın burada açılmış olmasıdır. Cine Central sineması. Afif Yesari anılarında, oturma yerlerinin uzun tahta sıralar halinde olduğunu belirtir. Sonra Şafak adını alıyor. Cumhuriyet devrinde, modaya uyarak,  Cumhuriyet sineması oluyor. 1875-1964 yılları arasında Fransızca olarak basılan Stamboul gazetesi de kapanıncaya kadar bu binada, 50 yıla yakın duruyor. Rum Patrikhanesine ait Apovyevmatini gazetesi halen burada basılıyor. Bu bina benim bilgilerime göre İstanbul'daki çift asansörlü ilk binadır. Burada devrin en ünlü kuyumcularından biri olan Sori mağazası  da varmış.

Şimdi sağ tarafa geçelim. Rus Sefareti. Mimarı Fossati. 1880 yılında açılıyor. Yapımında Rusya'dan getirilmiş toprağın da kullanıldığı söylenir. Sefarete bitişik olarak ünlü korseci Ovegimyan'ın mağazası varmış. Korsecinin üst katı ünlü fotoğrafçı Sebah&Joaillier'nin stüdyosu. Biraz ilerisinde Santa Maria Draperis Kilisesi. Aslında bu kilise önceden Galata Mumhanesi' ndeymiş. İlk kez orada 1660'larda açılmış. Yanınca sonradan buraya taşınmış. Buraya gelişi 17.yy'ın sonlarına doğrudur. Burada da bir kaç kez yanıyor. 1904 yılında.,Ragıp Paşa'nın belediye başkanlığı döneminde, bu şimdiki binanın inşasına başlanıyor. Mimarı Semprini'dir. Tarzı neo-gotik. Zamanında, katolik Avusturya-Macaristan devletinin buradaki resmi kilisesi olmuş.  Eski binadaki yangından kurtarılabilen 1600'lü yıllara ait Meryem Ana tablosu bugün ana sunağın üstündedir. Duvarlarında kilisede metfun kişilere ait mezar kitabeleri vardır.Draperis ismi, arsayı bağışlayan Fransisken tarikatine bağlı hanımın adına izafeten ilave edilmiştir.


Kilisenin tam karşısında, Zaharyadis mağazası, üst katta, İstanbul'un 20 yy başlarında bile kentteki tek kadın berberi olan İzidor. Aynı katın arka tarafında Yeni Lokanta (hem lokanta hem birahaneymiş). Sonra sokağa da adını veren Fransız Terkos Su Şirketinin binasının olduğu sokak.  Terkos İdare Binasının altında, Vapillon Tuhafiyecisi. Solunda köşebaşında, Pazar Alman ve yanında Nikoli Lokanta ve Birahanesi. Bu bir İsviçre birahanesidir. Adeta İşviçrelilerin buluşma yeridir. Anadolu Demiryolları G.Müdürü M.Huguenin Lebon'a şampanyasını içmeye gitmeden önce, burada "şövalye"sini içermiş. Tabii bira da Avrupa modası. Bizde Bomonti'ye kadar bira üretimi olmadığı için o yıllarda bira Viyana'dan geliyor. İlk birayı İstanbul'a getiren de, Alman Bruchs'tür.Birahanesini 19 yy sonlarına doğru, Galatasarayı'nda, Cafe Chantant adıyla açmıştı. Burada o yıllarda ünlü olan Salvador birasını servis edermiş. Onun yanında çalışanlardan biri olan Nikoli sonra Nikoli'yi açıyor. Cumhuriyet'te Bruchs'ün bu Cafe Chantant'ının yeri, sanıyorum 60'lara kadar varlığını sürdürmüş Londra Bar olur. Scognamillo 60'ların ortalarında bu bara Leyla Sayar ve Mine Soley'in striptiz gösterilerini izlemeye gidermiş. Bu fakir de, onların kısmen sansürlü striptiz gösterilerini devrin Türk filmlerinden izlerdi. 

Nikoli'nin yanında, Babayan Kuyumcusu ve ayakkabıcı Burgeni'nin dükkanı varmış. Karşı köşede Yapı ve Kredi bankasının olduğu yerde ünlü spor mağazası Baker var. Sadece spor malzemeleri satmıyor. İngiliz kumaşları, sağlamlılığı ve pahalılığıya ün yapmış, İngiliz ayakkabıları da satıyor. Türkiye'ye futbolu bu mağaza tanıtmış ve getirmiştir. Hemen alt yanındaki Saka çıkmazında, Ara Güler'in cafesinin olduğu yerde, Cemiyet-i Tıbbıyeyi Osmaniye binası var. Şimdi biraz hızlanıp geriye San Antonio Basilik'ine  gelelim. Bu basilik 1906'da burada bulunan eski Concordia Opera binasının yerine yapılmaya başlanıyor. Bu Concordia'nın hem bahçesi hem de kapalı salonları var imiş. Kapalı kısmında polislerin zaman zaman bastıkları ama yabancılara tanınmış imtiyazlar dolayısıyla sadece olanı biteni seyretmekle kaldıkları meşhur bir kumarhanesi de varmış. Hatta kurpiyerler  polislerin gözlerinin içine bakarak, "haydi fişlerinizi sürün, oyun başlıyor!" diye alaylı şekilde nida ederlermiş. Concordia'yı gözünüzde daha iyi canlandırmak için Halit Ziya'nın Aşk-ı Memnu'sunu okumanızı salık veririm. 1912'de açılıyor. Papalardan birinin,ülkemizi ziyareti sırasında,  1960'larda burada bir ayini yönettiğini biliyoruz. Mimarı Mongeri. Kilise'ye bitişik olarak başka ünlü bir dükkan Pigmalion var. Hediyelik eşya satıyor. Özellikle çeyrek altına satılan kıravatları çok ünlüymüş.


Hemen basilikin karşısında, İstanbul'da ilk renkli filmin gösterilmiş olduğu Elhamra pasajı ve sineması var. 19 yy'ın sonlarından itibaren burada Kristal Gazinosu varmış. Ama yanıyor. Yanmak bu binanın kaderi. 1990'ların sonunda bir daha yanmıştı. Şimdiki bina 1999'da aslına uygun onarımdan geçmiş bina. Yani 1920'lerin ilk yarısında yapılmış olan binanın yeniden onarılmış hali. Yeni klasik tarzda yapılmış. Mimarının kim olduğu konusunda tartışma var. Bir Türk mimar olan Ekrem Ayverdi'ye atfedenler olduğu gibi, Frej Apartımanından tanıdığımız mimar Khlikiades'in yapmış olduğunu söyleyen de var. Tabii  20'lerin başında başında yapılmış olan binadan söz ediyoruz. Elhamra'dan önce burada Kristal Gazinosu'nun bulunduğunu söyledik. Bu gazinoyla birlikte bir de o dönemin meşhur birahanelerinden biri olan Dimitri Gambrinos Birahanesi ya da Brasserie Gambrinus da buradaymış. Birahane 1899 tarihinde açılmış. Koçu'nun İstanbul Ansiklopedisi'ne göre, sahibi Kefelonyalı bir yelkenli sahibi kaptan Dimitri'dir.  Burasını zenanesi (oğlan sevgilisi) Andriya adlı Sakızlı bir genç için açtığı kaydediliyor. İstanbul'da ilk beyaz ceketli, beyaz frenk gömlekli, siyah papyonlu, siyah pantolon ve ayakkabılı garsonlar burada görülmüş. Sakızlı Rum Andriya burasını Fransız limanlarında gördüğü birahaneler gibi işletmek istemiş.  Gazete ilanlarından sabaha kadar açık olduğu anlaşılıyor. Ancak Ansiklopedi, gece yarısından sonra burasının bugünü tabirle bir tür "gay kulübü"ne döndüğünü ima ediyor. Elhamra'ya dönecek olursak, bu sinemada Atatürk'ün kızkardeşi Makbule hanımla  film seyrederken çekilmiş bir fotografisi vardır. Atatürk'ün bu sinemayı sevdiği söylenir.


Solda eski Sümerbak'ın yerinde,  ilk katlı mağaza olan meşhur Karlman var (Scognomillo, bu Karlman Mağazasının Odakulenin yerinde olduğunu söylüyor). İş Bankası'nın yerinde kadınlar için yünlü ve ipekli kumaşlar, şapka ve eldivenler satan Au Lion mağazası ve üst katında da Türkiye'ye 19 yy sonlarında  gelerek, kendine ait metoduyla dil öğretimi yapan Berlitz'in dil okulu varmış. İş Bankası'nın arkasında Garibaldi restoranın olduğu yere çok yakın Teslis Ermeni Katolik Kilisesi var. Sanılanın aksine, İtalyan cumhuriyetçisi Garibaldi'nin kaldığı konut burada değildi. Çiçekçi (şimdi Eski Çiçekçi Sokağı), ama o zamanki adıyla Linardi sokağındaydı. Kallavi sokağının karşı sırasında yer alan sokak. Bilindiği gibi, birlikçi ve cumhuriyetçi Garibaldi buraya 1863'de Karadeniz'e geçmek için havanın müsait olmasını bekleyen bir gemiyle gelmiş, bir süre sonra hastalanınca, Eski Çiçekçi sokağında oturan bir İtalyan ailenin yanında kısa bir süre kalmıştır. Bir süre şimdi Gönül Sokağı olarak bildiğimiz, eski adı Timoni olan sokakta (o zaman bu civardaki bazı sokaklar buralarda evi olan lövanten ailelerin adıyla anılıyor- mesela, Glavani sokağı[Kallavi sokak], Alyon sokağı [Ayhan Işık sokağı], Hava Sokağı [Halepli lövanten Hava ailesine ait marullarıyla meşhur bir tarla idi]) Timonilerin çocuklarına mürebbilik yapmıştır. İtalyan Cumhuriyet'inin tesisinden sonra onun Çiçekçi Sokağı'nda kalmış olduğu ev, artık yerinde olmadığından, yerinde bulunan binaya onun anısına bir levha çakılmış fakat sonradan bu sokağı kötü ünlü evler doldurunca, levha oradan kaldırılmıştır.

Berlitzle aynı katta en eski Rus lokantası Turkuvaz varmış. Bu Turkuaz'ın yerinde eskiden belki de İstanbul'un en revaçta olan katlı mağazası Bonmarşe varmış. Tatil olan Cuma ve Pazar günleri burası, bugünkü AVM'lerle kıyaslanabilecek bir kalabalığı ağırlarmış. Elbiseden, ev eşyalarına, şekerlemelerden oyuncağa kadar her şey bulunurmuş. Sermet Muhtar merhum, bu mağazanın ilginç yanlarından bir tanesinin, tezgahtarların müşterilerin ödeyeceği parayı Fransızca bağırarak kasaya haber vermeleri olduğunu anlatır: "Suasant piyastr, alakes...Kenz!...Duz e dömi..." Yine merhum üstad, Bonmarşe'nin Beyoğlu'nun merkezi olarak görülebileceğini söyler. Bu mağazanın ucuz ama "adi" mallar sattığını ilave eder. O zaman henüz Beyoğlu'nda kadın tezgahtarlar olmadığını da yine Sermet Muhtar merhumdan öğreniyoruz.

Aslında Kırım Savaşı'ndan sonraki parasalcı ekonomik yapı, elbette insanların tüketim örüntülerinde de değişime yol açacaktı. Öyle de olmuştur. 1860'lardan itibaren Galata ve Beyoğlu civarında birbiri ardına "bonmarşe" adı verilen türden mağazalar açılıyor. O sıralarda Osmanlı ekonomisinde (şimdilerde olduğu gibi) ithalatın payı dramatik bir şekilde artıyor. Bu durumda bütçe açıkları kaçınılmaz oluyor. Fark, şimdi de olduğu gibi, borçlanılarak kapatılmak isteniyor. Bu parasalcı ekonominin mantığı borçlandırma üzerine kurulmuş. Hem bireylerin hem de devletlerin borçlandırılması gerekiyor. Hakim iktisadi anlayış, paradan para kazanma. İşte Au Lion, Bazaar Allemand (Alman Pazarı), Bonmarşe, sonradan Karlman gibi ilk çok katlı ve çok çeşitli ürünlerin satışı yapılan mağazalar bu burjuva ve küçük-burjuva ve rantiye tüketim eğilimlerini teşvik etmek gibi bir rol de oynuyorlar. Bugün yeri konusunda -yaşayanların anılarıyla, okuduklarımı karşılaştırdığımda- kesin konuşma olanağına sahip olamadığım, Bonmarchais (Bonmarşe) mağazası İstiklal Caddesi üzerinde en çok revaç gören mağaza olmuş. Bu mağazayı, ilk olarak yangından önce 1869 yılında, bugünkü Mısır Apartımanı'nın olduğu yerde kuran ve Kırım Savaşı sonrasında Türkiye'ye gelmiş ("yabancı sermaye") Bartoli kardeşler, buradaki binanın dar gelmesi üzerine eski Sümerbank binasının, ya da başka bir iddiaya göre, bugünkü Odakule'nin bulunduğu yerde, Alyon ailesine ait üç katlı bir konağı satın alarak mağaza olarak düzenliyorlar. Kendileri de ailece binanın en üst katında oturuyorlar. Binanın Tepebaşı Meşrutiyet Caddesi'ne de çıkışı var. Yani bir pasaj işlevi de görüyor. Sonradan Karlman ailesine satılıyor. Adı Karlman Mağazası oluyor. Bina da Karlman Pasajı olarak anılıyor. Yani Karlman ve Bonmarşe ayrı yerlerde değil. Karlman, Bonmarşe'nin olduğu yerde işini sürdürüyor. Binanın arkasındaki çıkışı karşılayan Mezarlık sokağıyla o zaman kot farkı olduğu için  arka çıkış da bir kat yüksekliği kadar basamak inişi varmış.

Bir yandaki binada, Ernest Komandiger'in piyano, müzik aletleri ve notaları satılan mağazası var. Yanındaki dükkan, Max Frühterman'ın. İstanbul, Atina,özellikle Aynaroz (ya da Athos Dağı) karpostalları, gravürleri üretilip satılıyor. Sermet Muhtar'ın dediğine göre, eğer dükkan sahibiyle biraz tanışıklığınız varsa, bir köşeye çekilip yarı çıplak kadın kartpostallarına bakma veya satın alma şansınız olurmuş. Muhtemelen Früchterman asıl birikimini bu sayede yapmıştır. Sermet Muhtar, kartpostalcının adını hatırlamıyor. Ama Beyoğlu'nun benim bildiğim (o yıllardaki) tek kartpostalcısı Früchterman.  Daha ileriki yıllarda, yanılmıyorsam, tahliye dolayısıyla, dükkanını evinin de bulunduğu Kumbaracı Yokuşu'na taşıyor. Bütün kazancını Avusturya-Macaristan parasına çevirerek biriktiren Fruchterman, bu devletin ortadan kalkmasıyla birlikte, parası pula dönünce büyük maddi zorluklar içine giriyor. Ölümünden sonra işi gelini bir süre devam ettiriyor. Sonra o da,  elde kalan yüz binlerce kartpostal ve gravürü eskicilere yok pahasına satıp, işi tasfiye ediyor. Pek iyi şöhreti olmayan karşı sıradaki (yeni) Çiçekçi sokağı evlerine inmeden hemen sol köşede, taklit elmas yüzük ve kolyeler satan Tetis mağazası var. Hanımların hayli rağbet ettikleri bir mağazaymış.Yine orada bir Mon Karton Kuyumcusu olduğunu Sermet Muhtar'dan öğreniyoruz. Hatta üstad merhum, "sahibi 40'lı yaşlarında hovarda tavırlı bir adamdı ve ağzına boyna fındık fıstık atar, ağzı boş durmazdı" der.

Eski Nisuaz Pastahanesi Garanti Bankası'nın bulunduğu yerdeydi.Üstteki apartıman Hacopulos'lara aitti. Burada oturuyorlardı. Şimdi Garanti Han.

Said N.Duhani'nin babadan kalma apartmanı. Burada en üst katta bir odada kötü şartlarda yaşarken ölmüştü. Bina  Büyük Parmakkapı sokağı ile Taksim Kuyu sokağının kesiştiği köşede. 
Şimdi tekrar San Antonio Basilik'i tarafına geçip yola devam edelim. Basilik'in hemen ilerisinde, karşı sırada, sigara, puro ve tütün satan Angelidis'in mekanı var. Yani bugünkü Tütüncü Sokak'ta. Adı da, Havana Bazaar. Tam karşısında,2. Abdülhamid'in resmi fotografiçisi Abdullah Frers fotograf stüdyosu var.  Hemen arkasında yine Sultan'ın gömlekçisi, Strongilos mağazası. GS Lisesi ve Yapı Kredi Bankası arasından aşağıya, Tophaneye  doğru inen yokuşun adı Yeni Çarşı. Hemen lisenin bu sokağa bakan yan duvarına yapışık Galatasaray Polis  Başkomiserliği binası var. Caddenin en işlek binası olduğu söylenir. İçeriye girenlere karakoldan çok,  bir kafe, meyhane ya da lokanta izlenimi verdiği söylenir. Her çeşit insana rastlamak mümkünmüş. Cumhuriyetten sonra yıktırılmış. Bu arada, eskiden lisenin önünde mermer iskele babalarına benzer babalar birbirlerine kalın zincirlerle bağlı oldukları halde mevcutlarmış. Sonradan kaldırılmışlar. Lisenin tam karşısında, özgün olarak  ermeni Sıvacıyan  ailesinin konutu olarak 1875 yılında yapılmış bina var. Yani yakın zamana kadar ki postane. Altında da Apolonotos adlı Rumun ecza laboratuvarı  varmış. Bina 1907 yılında Osmanlı Posta Telgraf Vekaleti tarafından satın alınarak Postane yapılıyor. Bir süre sonra bir yangına maruz kalıyor. Bina, aynı zamanda, Eastern Telegraph kumpanyasının da merkeziymiş. Bugünkü binaya son şeklini mimar Sedat Hakkı Eldem vermiş. Cumhuriyet'te işlevini sürdüren bina 1938-944 yılları arasında İstanbul Radyosu binası olarak da hizmet vermiştir.  Postanenin bitişiği, meşhur göz doktoru ("uzun sakallı" namıyla maruf ) Esteryan'ın muayenehanesiymiş.


Şimdi Postanenin yanından yüzümüzü Tünel istikametine çevirince sağdaki cadde Meşrutiyet caddesinin devamı. Oraya dönelim. Hemen sağımızda Avrupa Pasajı var. Bu pasajdan geçilerek Balık Pazarına ve Çiçek Pasajına çıkılıyor. Yani Meşrutiyet Caddesiyle, eski Tiyatro sokağını (sonra adı nedense Sahne sokağı oldu) birbirlerine bağlıyor. Efendim bugün bu pasajla, Balık Pazarı ve Çiçek Pasajının bulunduğu arsada, 1870 yangını öncesinde, meşhur ama ahşap, kargir karışımı  Naum Tiyatrosu ve devrin en lüks oteli olan ve 1855'te görkemli bir baloyla açılan Hotel Jardin des Fleurs veya Palais des Fleurs diye anılan otel binası varmış. Aslında Jardin des Fleurs, bugünkü Avrupa Pasajı'nın bulunduğu yerden İngiliz Sefareti'ne kadar geniş bir alanı kapsayan bir parkın adıymış. Bunun üzerinde de sirk gösterileri de yapılan bir tiyatro varmış ve yanmış.  Sonradan otel olmuş. O da yanmış.  Naum Tiyatrosu o kadar ünlüymüş ki, Sultan Abdülaziz ve ve yeğeni Sultan 2.Abdülhamid zaman zaman opera ya da varyete seyretmek maksadıyla buraya teşrif ederlermiş. Zaten birinin biraderi, ötekinin babası olan Abdülmecid'in himayesinde Osmanlı'nın hariciye bürokratlarından  Naum Paşa'nın amcaları olan iki kardeş, Mikhail ve Naum Duhani  tarafından yapılmış ve işletilmiş.

Bu ailenin aslen Halep kökenli ama sonradan Lübnan'a yerleşmiş, oradan da Osmanlı İstanbul'una göç etmiş etnik olarak Arap, dinleri itibariyle  rumi katolik olduklarını belirtelim. Yani Melkit cemaatine mensuptular. . Melkitler, çöl arapları arasındaki en eski hıristiyan cemaattir. 4.yy'da hıristiyan oluyorlar. Halen Antakya patrikliğine bağlıdırlar. Bunları Marunilerle karıştırmamak gerekir. Ailenin soyadı Duhani. Tütüncüler anlamına geliyor.Naum adı da Arap ve Rum hıristyanları tarafından o zamanlar sık kullanılan bir isim. Nimetullah ya da Tanrıverdi anlamına geliyor.Naum Paşa'nın konağı halen ayaktadır.  Büyük Parmakkapı sokağının Taksim Kuyu sokağıyla birleştiği köşede, St.Pulcherie Lisesi'nin karşısındadır. Paşanın oğlu Said N.Duhani uzun yıllar bu evde yaşıyor ve burada ölüyor. Oğul Duhani, babasının ölümünden sonra Fransız operet sanatçısı olan eşiyle daha mütevazi bir hayat sürmek zorunda kalıyor. Bu konağın ilk katında oturuyorlar. Öbür katları kiraya veriyorlar. Ailenin tek çocuğu olan oğulları  okul yıllarında intihar edince, ailenin düzeni bozuluyor. Anne Duhani İstanbul'dan ayrılarak tekrar Paris'e müzik kariyerine kaldığı yerden devam etmek için gidiyor. O sıralarda, Turing Otomobil Kurumu'nun da bir görevi bulunan Said bey iyice içine kapanıyor. Konağın en üst katında eşyası bir karyola, masa-sandalye ve küçük bir gardroptan  ibaret bir odaya yerleşiyor. Apartıman haline gelmiş eski konağın kapıcısı ve karısı onun bir takım ihtiyaçlarını karşılıyorlar. Zaman zaman onu ziyaret eden genç Çelik Gülersoy, kapıcının hayat kalitesinin bile Said beyinkinden iyi olduğunu söylüyor. Bu düş kırıklıklarının yol açmış olduğu bir tür inziva hayatı konağın yakınındaki Alman Hastanesi'nde son buluyor.

Naum Tiyatrosu'nun uluslararası bir ünü varmış. Adı La Scala'larla birlikte anılırmış. O kadar ki, Verdi'nin La Traviata operası, Paris'ten önce burada sahnelenmiş. Hatta Charles Dickens bile gazetesinde bu tiyatronun övgü dolu bir tanıtımını yapmış. Operanın orkestra şefi 1848'den itibaren  İtalyan Guatelli'dir. Aynı zamanda, hem Abdülmecid ve hem de mahdumu 2.Abdülhamid dönemlerinde  Mızıkayi Humayun'nun da başına getirilir. Heyhat! Ve tabii vah vah!! Yangın... Bu yüzdendir ki Balık Pazarı'nın olduğu sokağa Tiyatro sokağı adı verilmiş.Şimdi -nedense- Sahne sokağı.

San Antonio di Padua basiliki arkadan,  Eski Çiçekçi sokağı tarafından

İstiklal'deki  Ermeni Azize Meryem Katolik Kilisesi (aynı cadde üzerindeki tek Ermeni kilisesi) Fransız imparatoru 3.Napolyon'un karısı imparatoriçe  Eugenie 1869 'da İstanbul'u ziyaret ederken burada bir ayine katılmış. Bu ziyaretin anısına kiliseye üzerinde  İsa'nın hayatından bir sahnenin resmedilmiş olduğu goblen duvar halısı hediye etmiş. 

Garibaldi'nin bir süre konakladığı, sonradan "kötü şöhretli" evleriyle tanınan  Eski Çiçekçi sokağı İstiklal'den


San Antonio arka taraftan görünüşü

san antonio basiliki arka cepheden

Balık Pazarı Şekercisi

GS Lisesi alt tarafı Gül Baba Türbesi
Neyse, yangından sonra otelin  arsası,  bugün Avrupa Pasajı olarak bildiğimiz yer,  Onnik Düz adlı bir ermeni tarafından satın alınıyor. Pasajı mimarı Pulgher'e yaptırtıyor. Sene 1874. Bu pasaj, mimarisi ve işlevi bakımından  diğer Beyoğlu pasajlarından farklılar taşıyor. Bir kere yüksek değil. Ortada yer alan bir geçidin iki yanında yer alan 22 bodrumlu dükkan ve bir üst katta her bir dükkana ait bir oda ve mutfaktan ibaret ikinci bir kat vardır. Geçidin üstü de cam ve fer forjeden oluşan bir malzemeyle kaplanmıştır. Pasaj 56 metre uzunluğunda. Zemindeki taşlar Trieste taşları (şimdi yerlerinde Marmara mermeri var), ve tabii İtalya'dan getirtilmiş. Dış cephedeki taşlar kısmen Malta'dan getirilmiş,  Ahşap hiç kullanılmamış. Yangın korkusu tabii! Altında büyük bir sarnıcıyla, derin bir kuyusu var. Açıldıktan sonra burada ilkin piyano imalatçıları,tamircileri ve ayakkabıcılar varken, Cumhuriyet'te, daha berideki Hazzupulo Pasajı gibi, düğmeciler, tuhafiyeciler, terziler, mefruşatçılar, tekstil ürünleri satanlar tarafından dükkanlar halinde kiralanmış.  Benim lise yıllarımda Avrupa Pasajı'nın bu işlevi değişmemişti. 1980'li yıllarda tadilat gerekçesiyle boşaltılmış, 1993'de yeniden açılmıştır. Uzun bir aradan sonra yeniden faaliyete geçtikten sonra dükkanlar turistik bir karakter kazandılar. Bu pasajın Aynalı Pasaj olarak da anılmasının nedeni, özgün yapının iç dekorasyonunda, büyük taşıyıcı ayaklar üzerinde, bugün göremediğimiz, büyük aynaların olmasıdır. Bu neo-rönesans tarzındaki binayla ilgili son bir not olarak, dış kapılarının üzerinde bir aslan kafası kabartması ve Cumhuriyet devrinde ilave edilmiş Atatürk masklı rozetler bulunduğunu ekleyelim.

Hazzopulo (Hacopulo) dedik. Ondan söz etmeyi unuttuk. Öyleyse, tekrar gerisin geriye İstiklal'e dönelim ve biraz Tünel istikametine doğru sağdan yürüyelim. Çok değil. 50-60 metre kadar. Sağda pek göze çarpmayan dar bir geçitli bina var. Üzerinde Hazzopulo ve Danışman Geçidi yazıyor. Bu bina da 1850'li ya da 1860'lı yıllarda pasaj olarak yapılmış. Eskiden yanındaki apartıman binası da buraya aitmiş ve Hacopulo Apartımanı olarak bilinirmiş. Bilirsiniz, bu pasajın içersinde genellikle tuhafiyeciler, düğmeciler, fermuarcılar, brodeciler, kalıpçılar, şapkacılar,terziler vb iş kolları faaliyet gösterirler. Kurulduğu günden beri bu özelliği değişmeden kalmıştır. İçindeki esnafın kahir ekseriyeti 70'lerin başına kadar Rumdu. Hatta o yıllarda Tepebaşı çıkışına yakın solda bir Rum meyhanesine benzer bir yer olduğunu da hayal meyal hatırlıyorum. Tepebaşı çıkışına doğru ünlü kundura imalatçısı Heral'ın dükkanı varmış. Sipariş üzerine kundura yaparmış. Pasajın Tepebaşı çıkışının hemen sağındaki iki katlı binada Namık Kemal ve Ahmet Mithat Efendi 1872-73'de ünlü İbret gazetesini çıkarmışlardı. Sonra bilindiği gibi bu gazete kapatıldı. Her iki aydın da sürgüne gönderildi. Matbaa dağıtıldı. Bugün pasajın içinde Cadde tarafındaki kapısına yakın bir sahaf var. Herhalde bu pasajdaki ilk kitapçı dükkanıdır. Daha önce burada kitapçı gördüğümü hatırlamıyorum. Bir de 19yy sonlarının ünlü müzik aletleri dükkanı "Salle Adam" yine Tepebaşı çıkışına yakın taraftaymış. Hatta bu dükkan bir yeniliğe de imza atmış. Üst katında bulunan küçük bir salonu oda müziği konserleri için salon haline getirmiştir. Müzikseverler burada bir çok oda müziği konseri, sopranoları, tenorları izleme olanağı bulmuşlar. Zaten Cadde üzerinde bu ihtiyacı karşılayacak başkaca bir mekan da yokmuş. Yakın zamanlara kadar da yoktu. Bunlardan başka, pasaj ünlü erkek terzilerinin de faaliyet gösterdikleri bir mekanmış. Foskolo, Amao, Barbagallo gibi ünlü İtalyan terziler burada imişler. Haydi araya bir dedikodu sokuşturalım. Laf aramızda, Sermet Muhtar merhum, Hacopulo'daki bir terzihanenin gizli randevu evi olduğunu söyler. Bilemem. Günahı onun boynuna. Ama merhumun eski kulağı kesiklerden olduğunu da unutmayalım. Hovardalık aleminin, "Kanbersiz düğün olmaz" dedirtecek kadar aktif bir müdavimi olduğu zaten tefrika ettiği yazı ve hatıratından anlaşılmaktadır.

Pekiy kim bu Hacopulo? Bir Rum işadamı. Çocukluğumda, Sultanhamam'dan geçerken oradaki nispeten dar ve uzun Hacopulo Pasajı'nın içinden geçerdim. Hep aklıma bu iki ayrı yerdeki pasajın sahiplerinin aynı kişi olup olmadığı takılırdı. Bugün bile kesin bir yanıt verebilecek durumda değilim. Ancak muhtemelen ya aynı kişidir, ya da bir akrabasıdır diyebilecek durumdayım. Bu Sultanhamam'daki pasajda Hacopulo ve (Sermet Muhtar'a göre) hovarda oğlu tuhafiye işiyle iştigal ederlermiş. İstiklal'deki pasajda da kendi işlerine benzer işleri yapan kiracıları tercih etmeleri anlaşılabiliyor. Yine İstiklal'de, Serkl Doryan'ın ya da Yeşilçam sokağının tam karşı tarafına rast gelen eski Nisuaz pastanesinin (doğrusu Niçoise, "niçuaz" yani Nice kentinden olan kadın anlamına geliyor) üzerinde yükselen apartıman da Hacopulo Apt olarak biliniyor. Nisuaz da 1950'lerin sonlarına kadar bir Rum işletmeci tarafından işletilmekteydi. Sonra da çaptan düşünce kapatıldı. Yoksa, vaktiyle adı kalburüstü sayılabilecek yerler arasında geçmekteymiş. Hatta Atatürk'ün bir kaç kez buraya geldiği söylenir. Bir çok yazar ve sanat adamının müdavim oldukları bir mekan. (Bkz. Salah Birsel, Ah Beyoğlu Vah Beyoğlu, Salah bey tarihi cilt 2). Şimdi yerinde Garanti Bankası var. On, on beş yıl öncesine kadar bankanın vitrininde, şimdi adını hatırlayamadığım bir mimarımız tarafından yapılmış,  eski Nisuaz'ın içini ayrıntılı olarak gösteren güzel bir maket vardı. Bende hayli zevkli dizayn edilmiş bir mekan olduğu izlenimini bırakmıştı. Nice'deki aynı işlevi gören mekanlara benzetilmeye çalışılmış olmalı. Sonra nedense kaldırıldı. Laf lafı açıyor efendim. Bir başka Hacopulo da, Adalılar bilir, Büyükada'daki yazlık konuttur. Yani şimdiki kaymakamlık binası. Adamın epey bir mülkünün olduğu anlaşılıyor. Ama ne diyelim. "Mal sahibi mülk sahibi/ hani bunun ilk sahibi".

Gezimizin son durağı olan Çiçek Pasajı'na gelince. Yangından sonra tiyatronun olduğu yer 1876'da banker Hristaki Zografos tarafından satın alındı. Mimar Zanno'ya yine modaya uygun olarak pasaj şeklinde inşa ettirildi. Cite de Pera veya Hristaki Pasajı namıyle anılır oldu. Altta 24 dükkan, üstte 18 lüks apartıman dairesi. Dükkanlara bir bakalım. Tütüncü Acemyan, Maison Parret, mimar Vallaury'nin ebeveynin işlettiği Opera Naum Pastahane ve Şekercisi, Japon natürel çiçek mağazası, Pandelis Çiçekçisi, Schumacher Fırını, kitap ciltcisi Papadopulos'un mücellithanesi, Keseciyan terzihanesi. Ismarlama kürkçü Sideris. Tek meyhane, Yorgos'un yeri. Daha sonra çiçekçi sayısı biraz daha artıyor. Hele 1917 devrimi kaçkını bir zamanın aristokrat Rus hanımlarının buraya hicret ettikten sonra seyyar çiçek satıcılığı yapmalarıyla artık halk arasında Çiçek pasajı olarak anılmaya başlıyor. Giderek meyhane, içkili lokanta sayısı ve tabii gürültü de artınca, konutlar birer birer boşalmaya başlıyor. Burada meyhane ve içkili lokantaların sayısının peş peşe açılması 40'lı yıllardadır.


Dikkat ettiyseniz, ekonomik hayatta yaşanan gelişmeleri kentin gelişmesinden ayrı düşünmek mümkün değildir. 1850'ler Sanayi Devrimi'nin Batı'da yarattığı ekonomik "boom" yıllarıdır. Beyoğlu'nun hareketlenmesi bu yıllarda başlıyor.  Çünkü Tanzimat'ın sağladığı imtiyazların da katkısıyla, Batı'yla en sıkı teması bulunan nüfusun yaşadığı yer olan Galata ve Beyoğlu'nda ihtişamlı bir hayat başlıyor. Aslında genel olarak Galata ta başından bir kolonidir.

Sultan Abdülaziz devrinde (1861-76) bu hayat tarzı büyük bir ivme kazanıyor. Batı'da sanayi kapitalizmi,Kırım Savaşı sonrasında,  finans sektörünün önünü açıyor. Finans piyasaları, bankerlik, banka ve sigorta sermayesi giderek güçleniyor. Öncelenmemiş derecede bir önem kazanıyor. Bunun anlamı paranın tam anlamıyla bir meta haline gelmesi, para alıp, satmanın ve tabii faize, ranta  dayalı ekonominin egemen olmasıdır. Bu ihtişam bu paralarla, bir anlamda bugünkü gibi, kolayca kazanılan, hemen kartopu gibi büyüyen paralarla sağlanabilirdi. Osmanlı Devleti de ilk dış borçlanmasını Kırım Savaşı sonrasında yapıyor. Ve arkası giderek büyüyen bir borç kartopu görünümünde geliyor.  Dışalıma dayanan lüks tüketim, bugün olduğu gibi büyük bir artış kaydediyor. Hemen her şey dışarıdan geliyor.

Kapitalizmin büyük krizi 1873'den itibaren başlıyor. Her zaman olduğu gibi, bu parasalcılaşmaya durgunluk dediğimiz stagnasyon eşlik ediyor. Lüks tüketime yönelik üretim var. Devletler gırtlağa kadar, ödeyemeyecekleri borçların altına girmişler. Bireyler de öyle. Faiz karşılığında para topluyorlar. Bu paralarla şaşalı binalar, harcamalar yapıyorlar. Para geri dönmüyor. Durgunluk nedeniyle işler olmayınca kiralar ödenmiyor. Paralar batıyor. Durgunluk daha fazla para işinden medet ummak gibi bir sonuç doğuruyor. Para işi arttıkça durgunluk; durgunluk arttıkça paraya kaçış oluyor. Bir tür kısır döngü. Devletler yol, bina, köprü, kaldırım vs gibi rasyonel olmayan borca dayalı harcamalar içine giriyorlar. Çünkü paraya dayalı ekonomi bireyleri ve tabii devletleri de borçlanmaya teşvik eder. Borçlandırarak kendisini sürdürebilen bir ekonomi. Mesele, borçların geri dönmemesinde. Geri dönmezse, ne olacak? Deniz olsa dayanmaz. Öyle değil mi?


Tabii müslüman İstanbul, eski İstanbul gittikçe yoksullaşıyor. Sefalet manzaları oluşuyor. 19 yy sonunda artık bu akıl dışı kapitalizmin akıl dışı parasalcı ekonomisi dünyada, Batı'da da tabii,  büyük toplumsal eşitsizliklere yol açıyor. Aynı bugün olduğu gibi. Ama paradan para kazanan küçük bir parazit topluluk şaşalı yaşamlarına abartarak devam ediyorlar. Paralarını nereye harcayacaklarını bilmiyorlar. Bu devre "belle epoque" (ben "cicim devri" olarak çeviriyorum) deniyor. Mesela ABD'de 100 dolarlık banknotu tutuşturarak sigaralarını yakan adamlar gazetelere poz veriyorlar. Yani "bizde para çok" demek istiyorlar. Sosyolog Veblen bu tipleri ünlü Leisure Class kitabında anlatıyor. Onlara "asalak sınıf" diyor.

Taksim'den gelirken Santa Maria Draperis Kilisesi ve Hanı

Çiçek Pasajı İstiklal girişi
Neyse, efendim kriz dalgalar halinde, hem derinleşip hem yayılarak içinden çıkılmaz hale geliyor. Büyük yoksulluk, işsizlik, ekonomide durgunluk vb. Emperyalist ülkeler arasında zaten varolan rekabet, kriz kapıya dayanınca, herkes birbirinin malına göz diker hale gelmiş olduğundan savaşla sonuçlanıyor. Yani 1.D.Savaşı. Ama sorunu çözemiyor. Kısa bir başıboşluk ve yeni bir "belle epoque" sonrası   patlayan  1929 bunalımı, o da kesmiyor. 2.D.Savaşı.


Tepebaşı tarafından Tünel işletmesi makine dairesi

Hacıpulos Pasajı Meşrutiyet Caddesi girişi

Asmalımescit İstiklal'den girişi

İstiklal'den Asmalımescit

Narmanlı Yurdu

narmanlı yurdu avlu sağ taraf (ikinci pencere eskiden Bedri Rahmi Atölyesi idi)

Narmanlı Yurdu avlusu tam karşıdan. Binanın girişinde benim orta okul yıllarımdan  beri alışveriş yaptığım bir sahaf; üstünde de (muhtemelen) pansiyon odalar vardı. 

Narmanlı Yurdu avlusu sol tarafı. Tanpınar'ın bir müddet oturduğu  bina buymuş. 

Bottero Apt (önüne tadilat iskelesi kurulmuş bina)

Tünel'de Bottero Apt

Karagözoğlu Apt Kumbaracı Yokuşunun (İstiklal'den)  sol köşesi. Sağ köşe  eski Hidivyal  Palas  Oteli ve altında Lebon. 

Karagözoğlu Apt. mimarlarının imzaları

Eski Hidivyal Palas Oteli. Şimdi han.


Yukarıdan Kumbaracı yokuşu alt solda Tarhan Koleji ilk kısmı


Santa Maria Draperiis kilisesi. Kilisesinin arsasını  Draperiis  ailesi bağışlamış olduğu için  bu adla anılıyor. Bu Draperiisler köklü ve eski bir aile. 2.Bayezid zamanında podestalık da bu ailedeymiş. Hatta Bizans'takine yakın idari ayrıcalıklar bu ailenin podestalığı sırasında elde edilmiş. 

Santa Maria Kilisesi girişinde mezarı kilisenin altında bulunan  Türkiye'de modern cerrahi hekimlik öğretimini başlatan Bernard Ambros hatırasına çakılmış plaket. Kilisede bir çok lövanten aileye mensup bireylerin mezarları var. 


İstiklal'den Kallavi sokak (Kahve molası sırasında. Boş durmak yok!)

Yine Kallavi sokak(yani eski Glavani sokağı) ama bu kez soldan sağa bakıyoruz. Solumuzda Starbucks. 

Suriye Pasajı

Eski Concordia'nın (Opera-Tiyatro ve yazlık/kışlık kısımlarıyla Kumarhane işlevlerini yerine getiriyordu) bulunduğu yere inşa edilen san antonio di padua  basiliki'nin temel kazıları 1906

Ses Opereti ana girişi Süreyya Paşa ya da Halep Pasajı olarak da biliniyor 


Hacıpulos Tepebaşı girişi

Hacıpulos avlusu Tepebaşı  ya da Meşrutiyet Caddesi tarafından


Şapkacılarıyla meşhur pasajın kalan son şapkacısı

Suriye Pasajı ana girişi

Nur-u Ziya sk en aşağıda sağda Frs Elçiliği girişi
Balık Pazarı'nda bir ciğerci ve Yılbaşı hindileri
Naum Tiyatrosu içi
Tünel Pasajı ya da Geçidi
Tünel Pasajı
Önce bir eleştiri: Kentte gezerken hep ön sokaklarda , caddelerde dolaşıyoruz. Çok bilinen  ya da güzelikleri gördükleri restorasyondan sonra dile getirilen binaları görmek istiyoruz. Ana artellerin arka taraflarında ne var, ilgilenmiyoruz. Böylece o mahal ya da  binalar hakkında sağlıklı bir değerlendirme yapamıyoruz. Şimdi burada, alt alta üç fotografide gördüğünüz bina çoğumuzun bir çok kez önünden geçmiş olmasına rağmen fark etmediği binalardan bir tanesi. Ve tabii belki hemen hemen hiç geçmemiş olduğumuz sokaklara güzel cepheleri var. Bu bina Tünel'den Yüksekkaldırım istikametine inerken hemen sağdan ikinci adada yer alıyor. Kendisini çevreleyen üç sokağa cephe alıyor. Tünel binasının arkasındaki Tımarcı sokağa, Galip Dede caddesine ve Şahkulu sokağına cepheleri olan bir bina. Her üç sokağa da kapısı var. Ayrıca  Tımarcı sokağından arka avluya açılan bir de geçidi var. Bina 1893 yılında yapılmış. Apartmanın özgün adı da üzerinde görülebiliyor: "Barnathan Apartmanları" İsimden de anlaşılabileceği gibi bir Yahudiye ait olmalı. Bu tahmini güçlendiren bir kanıt miladi tarihlerin yanında İbrani tarihinin de kaydedilmiş olmasıdır (1893/5654). Dört katlı altında dükkanlar olan ve bakımsız halde bir bina. Mimari açıdan bu tipik bir galata-beyoğlu binasıdır dersek yanlış bir şey söylemiş olmayız. Oralara özgü standart diyebileceğimiz bir bina. Tam bir art nouveau örneği olmasa bile dış cephede barok kıvrımları içeren pencere kartuşlarıyla "hareketli" tabir edilen  bir dış cepheye sahip. Döküm balkon korkuları var. İç mekanda da döküm malzeme bir hayli kullanılmış. Bugün bu bina -sonraki sahiplerinin adı olsa gerek- Halil ve Hamid Apartımanı olarak çağrılıyor. Bu Tımarcı sokağında çok güzel başka binalar da var. Burası da herhalde bu istikamette ki son  Eşkenaz sokağıydı.  Yahudi Yokuşuyla mesafesi çok fazla değil. Ceneviz Sarayı ile ilgli söyleşiye bakınız. 

Halil ve Hamid Apartmanı Galip Dede Caddesinden Tımarcı sokağına bakış. 

Halil ve Hamid Apartımanı Tğünelden inerken hemen ikinci sağdaki adada, sokağın köşebaşında. 

Yine büyük  beyoğlu-galata bölgesindeki binalarda sıkça gördüğümüz erkek başı süslemeleri. 
Şimdi bilirsiniz,  jeologlara göre büyük depremler belli periyodlarla birbirlerini yinelerler. Bu kapitalist ekonominin depremleri için de geçerlidir.  Her "belle epoque"u  büyük krizler takip ediyor. Daha doğrusu o hayat ve iktisat tarzı kaçınılmaz olarak ekonomik ve sonrasında da siyasal (savaş gibi) bunalımlara yol açıyor. 1873 krizi, hatırlarsınız 1973 "petrol krizi" olarak dünyayı alt üst etmişti. O zaman kibarca "petrol krizi" deniyordu. Ama petrol fiyatlarının çok artmış olması sadece krizin görünümlerinden bir tanesiydi. Hatırlarsanız, herşeyin fiyatı artmış, maaşlar ve satın alma gücü düşmüş, işsizlik baş göstermişti. 60'lardaki refah bitmişti. Yine finans oyunları öne çıkmıştı. 80'lerin ikinci yarısından sonra sosyalist sistemin çökmesinin de etkisiyle canlanan para piyasaları yeni bir "belle epoque"un önünü açmıştı. 90'lar bu cicim devrinin balonlarının ortalığı kapladığı yıllar oldu. Artık 3-5 yıldan beri, daha önce tek tek ülkeler bazında patlayan bu balonlar, global ölçekte patlamaya başladı. Buradan çıkış yok! 1914 veya 1939 öncesi günlerdeyiz. Bu cicim devri de felaketle mi bitecek?

2 yorum:

  1. Bu Aso tasarruf ve kredi kredi sirketidir. kisisel is için bir kredi gerekiyor, ya da tüm temizlemek için kredi ihtiyaciniz varsa
    Daha fazla bilgi için evisloanfirm@gmail.com: fatura lütfen bizim bizim burada e-posta ile temasa geçin. Bilginiz için, firmamiz
    Eger ilgileniyorsaniz lütfen bize geri almak hemen kredi ile halletmek için,% 2 faiz oraniyla kredi vermek
    2z
    Onay belgesine aktarmak.
    Dolgu ve dönüs
    (1) Tam adi: ………………..
    (2) Kredi Tutari: ……………
    (3) Kredi Süre: …………..
    (4) Cinsiyet: …………………….
    (5) Cinsiyet: ……………
    (6) Ülke:
    (7) Ev adresi: ………
    (8) E-posta adresi:
    (9) Telefon numarasi: ………..
    Bay Evis Philip

    YanıtlaSil
  2. Merhaba adım adım Evelyn, dün Capital Funding'den bir Acil kredi başvurusu yaptım ve uyguladığım aynı gün, borcumu BOA Bankam hesabımda alıyorum, böylece orada insanlara ihtiyaç duyacağım türler için acil durum kredisi Şirket oldukları için meşrudur ve kredi şirketinin e-postasını garanti eder: (acgbusinesscompany@gmail.com) daha fazla bilgi için.

    YanıtlaSil